Muốn tìm sao Bắc Cực, bạn tìm chòm Bắc Đẩu hình cái gáo, lấy hai ngôi sao ở mép gáo xa cán nhất, nối từ sao dưới lên sao trên rồi kéo dài thêm chừng năm lần khoảng cách giữa hai sao đó. Đầu đường kéo dài rơi vào một ngôi sao sáng vừa phải, đứng khá trơ trọi: đó là sao Bắc Cực. Từ nó hạ một đường thẳng đứng xuống chân trời, điểm chạm là hướng bắc thật, lệch chưa tới một độ.
Ở Việt Nam cách này dùng được tốt nhất vào buổi tối từ khoảng tháng Hai đến tháng Bảy, khi Bắc Đẩu nổi lên ở bầu trời phía bắc. Phần dưới đi qua cách nhận ra cái gáo khi nó nằm nghiêng hay lộn ngược, cách đo bằng bàn tay thay cho thước, cách đánh dấu hướng bắc xuống mặt đất để sáng hôm sau còn dùng, và những chỗ người mới hay tự tin nhầm.
Nhận ra cái gáo Bắc Đẩu trên bầu trời Việt Nam
Bắc Đẩu gồm bảy ngôi sao khá sáng, bốn sao làm thành lòng gáo gần như hình thang, ba sao còn lại làm cán cong. Nó là một phần của chòm Gấu Lớn, nhưng người đi rừng chỉ cần nhớ cái gáo, phần còn lại của con gấu mờ và khó thấy ngoài thiên nhiên cũng như trong thành phố.
Điều người mới hay bỡ ngỡ là cái gáo không bao giờ nằm cố định. Nó quay quanh sao Bắc Cực ngược chiều kim đồng hồ khi bạn nhìn về phía bắc, mỗi giờ chừng mười lăm độ. Đầu tối tháng Ba nó thường nằm thấp ở phía đông bắc, cán chúc xuống; khoảng tháng Năm buổi tối nó lên cao nhất, miệng gáo úp xuống phía chân trời; sang tháng Bảy nó trôi về phía tây bắc và lặn dần. Vì Việt Nam ở vĩ độ thấp, Bắc Đẩu không phải lúc nào cũng có mặt: mùa thu buổi tối nó nằm dưới chân trời phía bắc, phải chờ gần sáng mới mọc lại.
Mẹo nhận diện là tìm bốn sao xếp thành hình chữ nhật hơi méo, rồi xem có ba sao kéo thành đường cong từ một góc ra hay không. Nếu chỉ thấy bốn sao vuông vức mà không có cán, rất có thể bạn đang nhìn nhầm sang một vùng sao khác. Trời ở xa đô thị, không trăng, bạn sẽ thấy cả bảy sao rõ ngang nhau; trong thành phố có khi chỉ còn năm sáu sao, đủ để làm việc nếu hai sao mép gáo vẫn hiện.
Bốn bước nối hai sao chỉ tới sao Bắc Cực
Hai sao ở mép lòng gáo, phía đối diện với cán, được gọi là hai sao chỉ. Làm theo thứ tự này, đừng nhảy cóc:
- Xác định mép gáo xa cán. Lòng gáo có bốn sao; hai sao nối với cán là phía trong, hai sao còn lại là mép ngoài. Chỉ dùng hai sao mép ngoài.
- Phân biệt sao đáy và sao miệng. Trong hai sao chỉ, sao nằm ở đáy gáo (cùng phía với đáy, nơi nước đọng nếu gáo đang múc) là điểm đầu, sao ở miệng gáo là điểm thứ hai. Đường đi từ đáy qua miệng, ra khỏi gáo.
- Kéo dài khoảng năm lần. Ước lượng khoảng cách giữa hai sao chỉ, rồi đặt tiếp năm khoảng như vậy theo cùng một đường thẳng. Dùng hai ngón tay hoặc một sợi dây căng ngang tầm mắt giúp đường không bị cong theo cảm giác.
- Tìm ngôi sao đứng một mình. Quanh điểm cuối, sao Bắc Cực là ngôi sao sáng nhất trong một vùng khá trống. Nếu điểm cuối rơi vào giữa hai ba sao sáng ngang nhau, lùi lại kiểm tra bước hai, nhiều khả năng bạn đã lấy nhầm mép gáo.
- Kiểm bằng độ cao. Sao Bắc Cực luôn cao trên chân trời một góc gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng. Ở vùng Hà Nội nó cao chừng hai mươi mốt độ, ở Thành phố Hồ Chí Minh chừng mười một độ. Ngôi sao bạn tìm được mà cao gấp đôi con số đó thì chưa phải.
Bước năm là bước nhiều người bỏ qua nhất, trong khi nó là cách rẻ nhất để chặn sai lầm. Bảng ở mục sau chỉ cách đo độ cao bằng chính bàn tay của bạn.
Đo khoảng cách trên trời bằng bàn tay
Không ai mang thước đo góc vào rừng. Bàn tay duỗi thẳng hết cánh tay là thước đủ dùng, vì người tay dài thì ngón tay cũng to, tỷ lệ gần như giữ nguyên giữa người này với người khác. Các con số dưới đây là xấp xỉ, nên tự hiệu chỉnh một lần ở nhà.
| Cách đặt tay (duỗi thẳng cánh tay) | Góc che khoảng | Dùng để làm gì trong bài này |
|---|---|---|
| Bề ngang ngón út | một độ | Kiểm tra sao Bắc Cực có lệch hẳn khỏi điểm cuối đường kéo dài hay không |
| Ba ngón giữa khép lại | năm độ | Gần bằng khoảng cách giữa hai sao chỉ, dùng làm đơn vị để đặt năm lần |
| Nắm tay, mặt nắm quay vào mắt | mười độ | Đo độ cao sao Bắc Cực: hai nắm tay ở Hà Nội, một nắm tay rưỡi ở miền Trung, một nắm tay ở Nam Bộ |
| Xoè rộng bàn tay, từ ngón cái tới ngón út | khoảng hai mươi độ | Ước lượng nhanh xem điểm cuối đã đi đủ xa chưa |
| Nắm tay chồng nắm tay từ chân trời lên | cộng dồn mười độ mỗi nắm | Đo độ cao một sao bất kỳ khi chân trời có cây che một phần |
Cách hiệu chỉnh: ở nhà, nhìn một vật ở xa đã biết kích thước, chẳng hạn hai cột điện cách nhau đã đo được, rồi so với nắm tay. Với hầu hết người lớn, khoảng cách giữa hai sao chỉ rơi vào cỡ ba ngón tay khép, nên năm lần là chừng hai nắm tay rưỡi. Trẻ em cũng dùng được cách này vì tay ngắn thì nắm tay nhỏ theo.
Hạ từ sao Bắc Cực xuống chân trời và đánh dấu hướng bắc
Tìm được sao chưa phải xong việc. Hướng bắc là điểm trên mặt đất nằm ngay dưới sao, và bạn cần ghi nó xuống để còn dùng khi trời sáng hoặc khi mây kéo tới.
- Đứng thẳng, nhìn sao Bắc Cực, tưởng tượng một sợi dây dọi thả từ ngôi sao rơi thẳng xuống. Điểm sợi dây chạm đường chân trời, hoặc chạm hàng cây, là hướng bắc.
- Cắm một cọc cao ngang ngực tại chỗ đứng, lùi ra sau cọc chừng một bước, cắm cọc thứ hai thấp hơn sao cho khi ngồi xuống, đỉnh hai cọc và sao Bắc Cực thẳng hàng.
- Nếu không có cọc, xếp một hàng ba hòn đá hoặc ba cành khô theo hướng đó, mũi hàng chỉ về bắc. Đừng bẻ cành tươi, cành khô nhặt dưới đất là đủ.
- Ghi nhớ một vật mốc ở xa nằm đúng hướng bắc: một đỉnh đồi, một ngọn cây cao vượt lên. Sáng hôm sau mốc này còn giá trị hơn cả hàng cọc.
- Báo cho cả nhóm cùng xem, để không phải chỉ một người biết hướng. Người đi rừng lâu năm luôn để ít nhất hai người trong nhóm tự tìm được sao Bắc Cực.
Khi đã có hướng bắc, các hướng còn lại suy ra ngay: quay lưng về bắc là nam, tay phải khi nhìn về bắc là đông, tay trái là tây. Đừng vì đã có hướng mà vội lên đường ban đêm trong rừng, phần lớn trường hợp hướng tìm được ban đêm là để dùng vào sáng hôm sau.
Sai số và những chỗ người mới hay tự tin nhầm
Tưởng sao Bắc Cực là sao sáng nhất trời. Nó chỉ sáng ở mức trung bình, nhiều sao khác và các hành tinh sáng hơn hẳn. Ai đi tìm ngôi sao chói nhất sẽ chỉ nhầm, thường là sang một hành tinh đang treo ở phía tây hoặc phía đông.
Lấy nhầm hai sao phía cán. Khi gáo nằm nghiêng, người mới dễ chọn hai sao gần cán vì chúng nằm cao hơn. Đường kéo từ đó đi lạc sang một vùng trống, không gặp sao nào ra hồn, và người tìm lại cố gán đại một sao gần nhất.
Kéo năm lần nhưng đường bị cong. Mắt người có xu hướng uốn đường theo vòm trời. Căng một sợi dây hay một que thẳng ngang tầm mắt sửa được lỗi này.
Quên rằng sao Bắc Cực ở Việt Nam rất thấp. Ở vùng Nam Bộ nó chỉ cao chừng một nắm tay, hàng cây ven đồng hay một dãy núi phía bắc đủ che mất. Không thấy nó không có nghĩa là bạn sai, có khi chỉ là chỗ đứng chưa thoáng.
Tin hướng tìm được hơn mọi thứ khác. Sai số của bản thân sao Bắc Cực rất nhỏ, chưa tới một độ, nhưng sai số của người hạ dây dọi bằng mắt có thể vài độ. Đi một cây số lệch năm độ là cách điểm định tới gần một trăm mét. Ban ngày nên kiểm lại bằng la bàn hoặc bằng bóng nắng.
Áp vào chuyến đi: nhóm của Minh cắm trại trên đồi trống
Nhóm năm người của Minh lần đầu cắm trại trên một quả đồi cỏ ở vùng trung du phía bắc vào cuối tháng Tư, có người dẫn đường địa phương đi cùng, lịch trình đã gửi cho người nhà từ hôm trước kèm giờ dự kiến về. Khoảng tám giờ tối, trời trong, Bắc Đẩu đứng khá cao ở phía bắc, gáo úp, cán chĩa về phía đông.
Minh làm đúng thứ tự: chỉ cho cả nhóm cái gáo, gọi tên hai sao mép ngoài, dùng ba ngón tay khép đo một khoảng, đặt tiếp năm khoảng và gặp một ngôi sao đứng lẻ. Một bạn trong nhóm dùng nắm tay đo từ chân trời lên được hai nắm, khớp với vĩ độ vùng đó. Cả nhóm cắm hai cọc, chọn một cây thông cao vượt lên trên sống đồi làm mốc bắc.
Sáng hôm sau mây mù phủ kín, không thấy mặt trời. Đường về theo kế hoạch là đi xuống sườn phía nam rồi theo lối mòn sang đông. Nhờ cây thông mốc và hàng cọc, nhóm định hướng ngay mà không phải đoán. Người dẫn đường xác nhận hướng khớp với lối mòn quen thuộc của họ. Bài học nhóm ghi lại: tìm hướng ban đêm là để chuẩn bị cho ngày mai, không phải để đi ngay trong đêm, và giờ quay đầu đã định thì không kéo dài thêm vì tin vào một hướng tìm vội.
Mang theo gì và luyện thế nào trước khi vào rừng
Tìm sao không cần đồ đắt tiền, nhưng thiếu vài thứ nhỏ là buổi tối rất dễ hỏng việc:
- Đèn đầu có chế độ ánh sáng đỏ: giữ mắt quen bóng tối, bật đèn trắng một lần là mất chừng hai mươi phút để mắt thích nghi lại.
- Một sợi dây mảnh dài chừng nửa mét hoặc một que thẳng: kéo đường thẳng giữa các sao.
- Hai cọc gỗ nhẹ hoặc gậy leo núi: đánh dấu hướng bắc qua đêm.
- La bàn đế trong: kiểm lại hướng vào sáng hôm sau, nhớ rằng độ lệch từ ở Việt Nam nhỏ nhưng nên xem trên bản đồ mới.
- Áo khoác mỏng chống gió: đứng ngửa cổ ngoài đồi trống ban đêm lạnh nhanh hơn bạn nghĩ.
- Giấy và bút chì: vẽ nhanh vị trí cái gáo lúc mấy giờ, để lần sau so sánh.
Bài tập ở nhà: chọn ba buổi tối trời quang trong tháng Ba hoặc tháng Tư, ra sân thượng hoặc công viên ít đèn, mỗi lần tìm sao Bắc Cực từ Bắc Đẩu rồi kiểm bằng la bàn trong điện thoại. Lần đầu thường mất mười phút, lần thứ ba chỉ còn chưa đầy một phút. Khi đã nhanh, thử nhắm mắt quay vài vòng rồi mở ra tìm lại, đó là cảm giác gần nhất với lúc bước ra khỏi lều giữa đêm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào ở Việt Nam thì dùng được chòm Bắc Đẩu để tìm sao Bắc Cực?
Buổi tối từ khoảng tháng Hai đến tháng Bảy là dễ nhất, đẹp nhất quanh tháng Tư và tháng Năm khi gáo lên cao ở phía bắc. Mùa thu buổi tối Bắc Đẩu nằm dưới chân trời, lúc đó nên dùng chòm Thiên Hậu hình chữ W.
Vì sao phải kéo dài đúng khoảng năm lần mà không phải con số khác?
Khoảng cách từ sao miệng gáo tới sao Bắc Cực xấp xỉ năm lần khoảng cách giữa hai sao chỉ. Con số không cần chính xác tuyệt đối vì quanh điểm cuối chỉ có một sao sáng vừa đứng lẻ, bạn sẽ nhận ra nó.
Sao Bắc Cực có nằm đúng hướng bắc không?
Nó cách cực bắc của bầu trời chưa tới một độ, nên với việc tìm đường ngoài trời có thể coi là đúng hướng bắc. Sai số lớn hơn thường đến từ việc hạ đường thẳng xuống chân trời bằng mắt, không phải từ ngôi sao.
Ở miền Nam có thấy sao Bắc Cực không?
Có, nhưng rất thấp, chỉ cao chừng một nắm tay trên chân trời ở vùng Nam Bộ. Bạn cần chỗ đứng thoáng về phía bắc như bờ đê, bãi biển, cánh đồng sau gặt; hàng cây hay dãy nhà thấp cũng đủ che mất nó.
Tìm được hướng bắc rồi có nên đi tiếp trong đêm không?
Trong rừng thì không nên. Đi đêm dễ trượt ngã, khó thấy vực và suối, lại dễ lạc khỏi lối mòn. Hãy đánh dấu hướng, giữ ấm, chờ trời sáng; nếu đã lạc hoặc có người bị thương thì gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất.
Không thấy đủ bảy sao của Bắc Đẩu thì còn dùng được không?
Được, miễn là hai sao mép gáo xa cán còn hiện rõ và bạn chắc chắn đó là mép xa cán. Nếu mây che mất một trong hai sao chỉ, đừng đoán; chờ mây trôi hoặc chuyển sang cách khác như chòm Thiên Hậu.