Đọc bản đồ địa hình bắt đầu từ lề giấy chứ không phải từ chỗ bạn định đi: xem tỷ lệ, khoảng cao đều của đường đồng mức, ba hướng bắc và năm đo vẽ trước, rồi mới lần theo lối mòn. Người mới hay mở bản đồ ra là dò ngay tên suối, tên đỉnh, nên không biết một ô vuông dài bao nhiêu mét, một nét nâu là cao thêm bao nhiêu, và tờ giấy trong tay đã vẽ từ hai mươi năm trước.
Bài này đi theo thứ tự một người dẫn đường rừng vẫn dạy học viên ở buổi đầu: bảy thứ cần nhìn, mỗi thứ trả lời một câu hỏi thực tế khi đang đi. Cuối bài có danh sách việc làm ở nhà, bài tập ngắn ở công viên và những chỗ người mới hay tự tin nhầm. Phần sâu từng kỹ năng như đo dốc, tìm vị trí hay đọc toạ độ được tách thành bài riêng trong cùng danh mục.
Bản đồ địa hình khác bản đồ chỉ đường ở chỗ nào
Bản đồ chỉ đường trên điện thoại vẽ đường cho xe và người đi phố: đường nào nối với đường nào, rẽ trái hay phải. Nó gần như không cho biết đất cao thấp ra sao. Bản đồ địa hình thì ngược lại, mục đích chính là tả hình dáng mặt đất bằng đường đồng mức, kèm theo sông suối, rừng, lối mòn, nhà cửa và các điểm đo độ cao. Khi bạn đi bộ trong rừng, thứ quyết định một giờ đi được bao xa là dốc, khe và sống núi, không phải tên đường.
Ở Việt Nam, tờ bản đồ địa hình người đi bộ hay dùng có tỷ lệ một phần hai mươi lăm nghìn hoặc một phần năm mươi nghìn. Ngoài bản giấy còn có lớp bản đồ địa hình trong các ứng dụng bản đồ tải được ngoại tuyến; về cách đọc thì giống nhau, chỉ khác là trên màn hình bạn phóng to thu nhỏ được nên rất dễ mất cảm giác tỷ lệ.
Một điều cần nói rõ ngay: bản đồ địa hình không thay được người dẫn đường địa phương ở rừng lạ. Nó cho bạn biết hình đất, còn người địa phương biết lối nào mùa này bị sạt, suối nào lũ về nhanh, khu nào cấm vào. Với rừng đặc dụng, vùng biên giới hay khu quân sự, có bản đồ trong tay cũng không có nghĩa là được phép đi.
Bảy thứ phải nhìn, theo đúng thứ tự
Trước mỗi chuyến, trải bản đồ lên bàn và đi lần lượt qua bảy câu hỏi dưới đây. Mỗi câu trả lời nên ghi bằng bút chì ngay ở góc giấy để khi đứng giữa rừng không phải nhớ.
- Tỷ lệ: một xăng-ti-mét trên giấy bằng bao nhiêu mét ngoài đất. Ở tỷ lệ một phần năm mươi nghìn là năm trăm mét, ở một phần hai mươi lăm nghìn là hai trăm năm mươi mét.
- Khoảng cao đều: hai đường đồng mức cạnh nhau chênh nhau bao nhiêu mét. Con số này in ở lề, thường là mười mét hoặc hai mươi mét tuỳ tỷ lệ, nhưng phải đọc trên chính tờ của mình.
- Hướng bắc: mép trên tờ bản đồ là phía bắc của lưới ô vuông. Ở lề thường có sơ đồ nhỏ cho thấy bắc thật, bắc lưới và bắc từ lệch nhau bao nhiêu; ở Việt Nam các góc này nhỏ.
- Lưới ô vuông: mỗi ô thường là một ki-lô-mét mỗi cạnh. Biết điều này là ước khoảng cách được trong vài giây mà không cần thước.
- Bảng ký hiệu: lối mòn nét đứt, suối có nước quanh năm và suối mùa, rừng rậm và cây bụi, vách đá. Mỗi bộ bản đồ vẽ hơi khác, đừng đoán theo bản đồ đã quen.
- Năm đo vẽ hoặc năm hiệu chỉnh: bản đồ càng cũ thì lối mòn, đường đất, đồi trọc và hồ chứa càng có thể đã khác. Hình đồi núi thì gần như không đổi.
- Mép tờ: lộ trình có chạy ra ngoài tờ này không. Nếu có, cần tờ bên cạnh, và nên đánh dấu chỗ nối hai tờ bằng một địa vật dễ nhận.
Bảy câu này mất chừng mười phút. Nhóm nào bỏ qua thường chỉ nhận ra sai sót khi đã đi được nửa ngày, lúc ấy sửa tốn sức hơn nhiều.
Đọc đường đồng mức thành hình đất trong đầu
Đường đồng mức là đường nối các điểm cùng độ cao. Cách tập hình dung nhanh nhất là tìm vài con số độ cao in trên đường đồng mức cái, loại nét đậm hơn, rồi đánh dấu chỗ cao nhất và thấp nhất trong vùng mình đi. Có chỗ cao, chỗ thấp rồi thì các vòng khép kín nhỏ dần là đỉnh, các chữ V nhọn chĩa lên phía cao là khe suối, chữ U tròn chĩa xuống phía thấp là sống núi.
Đường đồng mức dày sít là dốc, thưa là thoải. Câu này ai cũng thuộc nhưng ngoài thực địa người mới vẫn hay quên áp dụng: lối mòn vẽ thẳng một mạch trên giấy có thể cắt qua mười lăm đường đồng mức trong nửa ki-lô-mét, tức là leo vài trăm mét trong quãng đường ngắn. Nhìn đường thì tưởng gần, nhìn đồng mức mới biết mệt.
Một mẹo cho buổi đầu: lấy bút chì tô nhẹ những chỗ đường đồng mức sít nhất dọc lộ trình. Khi đi, mỗi lần đến chỗ tô là bạn đã biết trước sẽ có đoạn dốc, nên tự chia nhịp, uống nước trước khi lên, và không ngạc nhiên vì tốc độ cả nhóm tụt hẳn.
Mỗi thông tin trên bản đồ giúp gì khi đang đi
Bảng dưới gom những thứ đã đọc ở nhà thành việc dùng được giữa đường. Độ tin cậy là mức người đi bộ thường gặp, không phải con số đo đạc.
| Thông tin | Dùng để làm gì | Độ tin cậy | Khi nào dễ sai |
|---|---|---|---|
| Đường đồng mức | Biết sắp lên hay xuống, đâu là sống núi, đâu là khe | Cao | Vùng núi đá vôi nhiều hố sụt nhỏ hơn khoảng cao đều |
| Sông suối | Làm mốc chặn, tìm nước | Khá cao với sông lớn | Suối nhỏ, suối mùa khô có thể cạn hoặc đổi dòng |
| Lối mòn | Gợi ý chỗ đi được | Thấp đến trung bình | Bản đồ cũ, lối đã bỏ, lối mới chưa vẽ |
| Thực phủ rừng | Ước tốc độ đi | Trung bình | Rừng đã khai thác, nương rẫy mới |
| Điểm độ cao | Đối chiếu khi lên đỉnh, sống núi | Cao | Đỉnh bằng phẳng khó biết đâu là điểm cao nhất |
| Nhà, công trình | Mốc tạm | Thấp | Nhà tạm, lán rẫy dời đi theo mùa |
Quy tắc rút ra từ bảng: tin hình đất trước, tin lối mòn sau. Khi lối mòn ngoài thực địa và trên giấy không khớp, lấy đồi, khe và suối để định lại mình.
Áp vào chuyến đi của bạn: làm gì ở nhà tối hôm trước
Ví dụ nhóm bạn của Minh lần đầu đi một cung rừng chừng mười hai ki-lô-mét có người dẫn đường địa phương đi cùng. Dù có người dẫn, cả nhóm vẫn nên làm các bước sau để không đi như người bị dắt:
- Ghi tỷ lệ, khoảng cao đều và năm đo vẽ lên góc bản đồ bằng bút chì.
- Tô lộ trình dự kiến, chia thành ba bốn chặng, mỗi chặng kết thúc ở một địa vật lớn như ngã ba suối, yên ngựa, đỉnh có điểm độ cao.
- Tô nhẹ những đoạn đồng mức sít, ghi số mét phải leo cho từng chặng.
- Đánh dấu lối thoát: chỗ nào trên lộ trình có đường ra bản, ra đường đất gần nhất nếu phải bỏ dở.
- Viết lịch trình kèm giờ quay đầu, gửi cho người ở nhà, ghi rõ giờ mà nếu nhóm chưa báo về thì người ở nhà gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất.
- Chụp ảnh bản đồ đã tô, gửi vào nhóm chung, và bọc tờ giấy trong túi nhựa có khoá kéo.
Sáu bước này biến tờ bản đồ thành bản kế hoạch có chú thích. Người dẫn đường địa phương cũng thường quý nhóm khách đã chuẩn bị như vậy, vì cả nhóm hiểu khi nghe nói "qua yên ngựa là xuống khe".
Tập ở công viên hoặc đồi gần nhà trước khi vào rừng
Kỹ năng đọc bản đồ hỏng nhanh nhất khi lần đầu dùng là ở rừng thật, chỗ không có ai sửa cho bạn. Hãy tập ở nơi an toàn trước. Một khu đồi thấp có lối đi bộ, một công viên lớn có hồ và gò đất, hoặc vùng đồi chè gần nhà đều đủ. In bản đồ địa hình vùng ấy hoặc mở lớp địa hình trên ứng dụng bản đồ tải ngoại tuyến.
Bài tập thứ nhất: đứng ở một chỗ biết chắc vị trí, nhìn bản đồ, chỉ tay về ba thứ nhìn thấy được như một gò cao, một mặt hồ, một dải cây, rồi kiểm tra xem tay mình chỉ có đúng không. Bài tập thứ hai: chọn hai điểm cách nhau chừng một ki-lô-mét, đoán trước sẽ lên bao nhiêu mét, đi thử, so với cảm giác chân. Bài tập thứ ba: đi một vòng, cứ mỗi lần qua chỗ ngoặt lại đặt ngón cái lên đúng chỗ đó trên giấy.
Ba buổi như vậy, mỗi buổi chừng một giờ, đủ để bạn không còn lật ngược bản đồ, biết nhìn đường đồng mức ra dốc và quen việc đọc giấy trong lúc đang bước. Gia đình chị Lan dã ngoại cùng con nhỏ cũng có thể tập bài thứ nhất như một trò chơi chỉ hướng.
Sai lầm người mới hay mắc và cách sửa
Phần lớn lỗi dưới đây không do thiếu kiến thức mà do vội. Cách sửa thường chỉ là một thói quen nhỏ.
| Sai lầm | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Không đọc khoảng cao đều | Tưởng một đoạn dốc chỉ lên vài chục mét, thực ra vài trăm | Ghi con số ở góc giấy trước khi đi |
| Tin lối mòn trên giấy hơn hình đất | Đi theo lối đã bỏ, lạc vào nương rẫy | Đối chiếu bằng đồi, khe, suối |
| Cầm bản đồ không xoay theo thực địa | Rẽ ngược ở ngã ba | Luôn xoay giấy cho khớp hướng trước khi quyết định |
| Chỉ một người cầm bản đồ | Người đó mệt hoặc tách nhóm là cả nhóm mù | Ít nhất hai người cùng theo dõi, mỗi người một bản |
| Để bản đồ ướt, nhàu | Rách ở nếp gấp đúng chỗ cần đọc | Gấp sẵn đoạn cần dùng, bọc túi chống nước |
| Quên năm đo vẽ | Tìm hồ, đường không còn hoặc bỏ qua đường mới | Hỏi người địa phương về thay đổi gần đây |
Nếu giữa đường bạn thấy bản đồ và thực địa không khớp đến mức không chắc mình ở đâu, dừng lại là việc đúng đầu tiên. Đi thêm để "xem sao" thường làm khoảng cách giữa chỗ bạn nghĩ và chỗ bạn thật sự đứng xa thêm.
Câu hỏi thường gặp
Người chưa từng học địa lý có tự đọc được bản đồ địa hình không?
Được. Kỹ năng cần thiết cho đi bộ chỉ gồm tỷ lệ, hướng bắc, đường đồng mức và ký hiệu cơ bản. Tập ba bốn buổi ở công viên hoặc đồi gần nhà là đủ để dùng được trên lối mòn có người dẫn.
Nên dùng bản đồ tỷ lệ một phần hai mươi lăm nghìn hay một phần năm mươi nghìn?
Đi bộ trong một ngày, tỷ lệ một phần hai mươi lăm nghìn cho nhiều chi tiết hơn, dễ thấy khe nhỏ và lối mòn. Tỷ lệ một phần năm mươi nghìn hợp khi lộ trình dài, cần nhìn toàn cảnh. Có cả hai thì càng tốt.
Có bản đồ trên điện thoại rồi thì còn cần bản đồ giấy không?
Nên mang cả hai. Điện thoại có thể hết pin, rơi, ướt hoặc mất tín hiệu định vị trong khe sâu. Bản đồ giấy không cần pin và cho bạn nhìn cả vùng một lúc, điều màn hình nhỏ khó làm được.
Bản đồ cũ hàng chục năm có còn dùng được không?
Hình đồi núi, sống núi và sông lớn gần như không đổi nên vẫn dùng tốt để định vị. Lối mòn, đường đất, nhà cửa, rừng và hồ chứa thì có thể đã khác hẳn, nên hỏi người địa phương và không dựa vào chúng.
Có bản đồ địa hình thì có cần người dẫn đường địa phương không?
Ở rừng lạ thì nên có. Bản đồ cho biết hình đất, còn người địa phương biết lối nào đang sạt, suối nào lũ nhanh, khu nào không được vào. Hai thứ bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.
Đọc bản đồ xong mà vẫn không chắc mình đang ở đâu thì làm gì?
Dừng lại, quay về điểm cuối cùng bạn chắc chắn nếu đường về rõ ràng. Nếu không, ở yên, giữ nhóm với nhau, liên lạc người ở nhà hoặc gọi 112 khi có sóng, báo những gì nhìn thấy quanh mình.