Có người dẫn đường địa phương là cách an toàn nhất để đi một khu rừng lạ, nhưng không có nghĩa là bạn được phép không biết mình đang ở đâu. Người dẫn có thể đi quá nhanh bỏ xa người cuối, có thể bị thương, có thể phải quay lại tìm một người khác trong đoàn. Lúc đó, những người tự theo dõi tuyến là người đưa được cả nhóm ra.
Bài này nói về phần việc của bạn khi đi cùng người dẫn: những câu nên hỏi về tuyến trước khi vào rừng, ba việc tự theo dõi ở mỗi chặng, cách thống nhất nhịp đi và tín hiệu với người dẫn, các tình huống hay gặp, và phải làm gì nếu người dẫn gặp nạn hoặc đoàn bị tách. Chuyện thoả thuận công, giá cả không nằm ở đây.
Vì sao có người dẫn vẫn có người lạc
Người dẫn đường địa phương thuộc rừng như thuộc sân nhà. Chính vì thế họ đi nhanh, đi nhẹ, và đôi khi quên rằng khách không thấy những lối mà họ thấy. Một người dẫn đi trước năm mươi mét, rẽ qua một bụi cây là khách phía sau đã không còn biết rẽ lối nào. Ở nhiều đoàn, người dẫn đi đầu và không có ai được giao làm người đi cuối, nên người chậm nhất tụt lại mà không ai biết.
Tình huống thứ hai là người dẫn phải rời đoàn: quay lại tìm một người bị tụt, đi trước xem đoạn sạt có qua được không, hoặc đưa một người mệt về trước. Đoàn còn lại đứng giữa rừng, không ai biết đang ở đâu so với đường ra.
Tình huống thứ ba ít gặp nhưng nặng nhất: người dẫn bị thương, trượt ngã, bị rắn cắn, ốm đột ngột. Lúc đó, người duy nhất biết đường lại là người cần được đưa ra.
Cả ba tình huống có cùng một lời giải: mỗi người trong đoàn, hoặc ít nhất hai người, tự theo dõi tuyến như thể không có người dẫn. Không phải vì không tin người dẫn, mà vì một người không thể là điểm tựa duy nhất của cả đoàn.
Những câu nên hỏi người dẫn về tuyến trước khi vào rừng
Hỏi ở nhà hoặc ở cửa rừng, khi mọi người còn tỉnh táo. Ghi câu trả lời vào sổ. Những câu này về đường đi, không phải về giá:
- "Tuyến đi qua những mốc nào dễ nhận: suối, cầu, lán, đỉnh đồi?" Ghi tên mốc theo cách người dẫn gọi.
- "Đi theo hướng chung nào? Suối ở bên tay nào?" Để bạn có một tay vịn trong đầu.
- "Đoạn nào hay có người đi nhầm?" Người dẫn biết rõ những ngã rẽ mà khách hay rẽ sai.
- "Nếu có chuyện ở giữa đường, lối ra nhanh nhất là đâu?" Đó là đường thoát.
- "Lạc khỏi đoàn thì nên đi về phía nào?" Câu này cho bạn mốc chặn chung của khu rừng.
- "Đoạn nào có sóng điện thoại?" Người địa phương thường biết chỗ nào trên đồi bắt được sóng.
- "Mấy giờ phải quay về để ra kịp trước tối?" So với phép tính của bạn.
- "Anh hay chị có mang còi, đèn, đồ sơ cứu không?" Biết để bổ sung, không dồn hết vào một người.
Một người dẫn tốt trả lời những câu này dễ dàng và thường vui khi khách hỏi. Nếu người dẫn không muốn nói tuyến đi qua đâu, hoặc không rõ về giờ giấc, đó là thông tin quan trọng để bạn cân nhắc.
Ba việc tự theo dõi ở mỗi chặng
Không cần làm phiền người dẫn. Chỉ cần hai người trong đoàn, thường là người đi thứ hai và người đi cuối, làm đều ba việc sau ở mỗi chặng:
- Ghi mốc và giờ. Mỗi khi qua một mốc người dẫn đã kể, ghi vào sổ giờ đi qua. Mỗi khi rẽ, ghi rẽ phía nào và quay nhìn lại để thấy lối về.
- Giữ hướng chung. Thỉnh thoảng nhìn la bàn hoặc ứng dụng la bàn, biết đoàn đang đi về phía nào. Để ý suối, tay vịn ở bên nào. Nếu hướng đổi lớn so với mô tả ban đầu, hỏi người dẫn ở lần nghỉ tiếp theo.
- Ghi vết đường đi. Bật ghi vết trong điện thoại từ cửa rừng, chế độ tiết kiệm pin. Thỉnh thoảng mở xem để biết đoàn đã đi bao xa so với đường ra. Đây là bản đồ đường về nếu người dẫn không thể dẫn nữa.
Chia việc cho hai người để không ai quá tải và để có hai bản ghi độc lập. Nếu người đi thứ hai và người đi cuối nhớ khác nhau về một ngã rẽ, hỏi người dẫn ngay ở lần dừng gần nhất, khi chỗ đó còn gần.
Nếu đoàn có trẻ lớn, giao cho trẻ đọc tên mốc khi đi qua. Trẻ có việc thì ít đi lệch ra khỏi lối hơn.
Thống nhất nhịp đi và tín hiệu với người dẫn
Nhờ người dẫn đi theo người chậm nhất. Nói thẳng ở cửa rừng: "Nhóm mình có người đi chậm, anh chị dừng ở các ngã rẽ cho tới khi người cuối tới." Phần lớn người dẫn sẵn lòng; họ chỉ quen đi nhanh vì khách thường không nói.
Thống nhất ai là người đi cuối. Người dẫn đi đầu, đoàn cử một người đi cuối. Người dẫn biết người đó là ai để nghe khi người đó gọi dừng.
Thống nhất tín hiệu còi. Một hồi dài là dừng, hai hồi là tập trung, ba hồi lặp lại là cần giúp. Thổi thử để người dẫn nghe và đồng ý. Ở nhiều nơi, người dẫn có cách gọi riêng như huýt sáo, gọi bằng tiếng địa phương; hỏi và học cách nghe.
Người dẫn rời đoàn thì nói rõ đoàn làm gì. Trước khi người dẫn đi đâu, hỏi rõ: đoàn chờ ở đây bao lâu, nếu quá giờ thì làm gì. Đừng để người dẫn đi mà đoàn chỉ biết "chờ một chút".
Ngôn ngữ. Nếu người dẫn nói tiếng Việt chưa thạo hoặc bạn chưa quen giọng, thống nhất vài ký hiệu tay cho dừng, đi, nguy hiểm, quay lại. Trong rừng ồn, ký hiệu tay rõ hơn lời nói.
Tình huống hay gặp và cách xử lý
Những tình huống dưới đây khá thường gặp khi đi cùng người dẫn ở rừng lạ. Cột giữa là việc nên làm, cột cuối là việc dễ làm theo phản xạ nhưng không nên:
| Tình huống | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Người dẫn đi quá nhanh, khuất tầm nhìn | Thổi một hồi còi để dừng, nhắc lại về người chậm | Cả đoàn chạy theo, bỏ người cuối |
| Người dẫn muốn đổi tuyến vì đoạn sạt | Hỏi tuyến mới qua mốc nào, ra đường nào, nhắn người ở nhà nếu có sóng | Đi theo mà không hỏi gì |
| Người dẫn đi trước dò đường, để đoàn chờ | Hỏi giờ chờ tối đa, cả đoàn ở một chỗ, đếm quân số | Tản ra đi loanh quanh |
| Người dẫn chỉ đường tắt xuyên rừng | Hỏi lý do, cân nhắc sức của người yếu nhất | Gật đầu vì ngại |
| Có người trong đoàn tụt lại | Gọi người dẫn dừng, người đi cuối ở với người đó | Để người tụt lại tự theo sau |
| Tới giờ quay về đã thống nhất | Nhắc người dẫn, quay về | Đi tiếp vì người dẫn bảo gần tới |
Người dẫn đường giỏi tôn trọng giờ quay về và sức của khách. Nếu bạn là người nhắc, hãy nhắc nhẹ và rõ ràng; phần lớn người dẫn chỉ chờ khách nói ra.
Nếu người dẫn gặp nạn hoặc đoàn bị tách
Đây là lúc những gì bạn tự theo dõi phát huy tác dụng. Làm theo thứ tự:
- Dừng cả đoàn. Đếm quân số. Sơ cứu cho người dẫn trong khả năng của đoàn, giữ ấm, không di chuyển nếu nghi chấn thương cột sống.
- Mở sổ và vết đường đi trong điện thoại: đoàn đang ở chặng nào, mốc gần nhất phía sau là gì, đường thoát gần nhất là đâu.
- Gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất nếu có sóng. Đọc rõ toạ độ hoặc vị trí theo mốc, tình trạng người bị nạn, số người trong đoàn. Hỏi người dẫn, nếu còn nói được, về lối ra và người trong bản có thể đến giúp.
- Nếu không có sóng: cử hai người, đi theo cặp, có còi và đèn, theo đúng đường đã đi hoặc đường thoát đã hỏi, ra chỗ có sóng hoặc có người để báo tin. Những người còn lại ở với người bị nạn.
- Người ở lại đánh dấu chỗ đứng bằng vải màu nổi, giữ ấm cho nhau, thổi còi ba hồi định kỳ.
- Nếu đoàn bị tách không vì tai nạn mà vì lạc nhau, áp dụng đúng quy tắc: ai lạc thì đứng yên thổi còi, những người còn lại lần ngược đường đã đi.
Đừng để tất cả mọi người cùng đi ra, bỏ người bị nạn một mình. Và đừng để một người đi ra một mình; hai người đi theo cặp vừa an toàn hơn, vừa nhớ đường tốt hơn.
Tôn trọng rừng và quy định của nơi bạn đến
Người dẫn đường địa phương thường là người sống cạnh rừng, có khi là người tham gia tuần tra, bảo vệ rừng. Họ biết rõ đoạn nào là rừng đặc dụng, đoạn nào thuộc vùng cần giấy phép, đoạn nào gần biên giới hay khu vực hạn chế. Nghe theo những giới hạn đó, kể cả khi bạn rất muốn tới một ngọn thác nằm bên kia ranh giới. Đi vào nơi chưa được phép vừa vi phạm, vừa đặt người dẫn vào thế khó, vừa khiến việc tìm kiếm khó hơn nếu có chuyện.
Ở bản làng, hỏi người dẫn về những điều nên tránh: khu rừng cấm của bản, chỗ không được chụp ảnh, giờ không nên đi qua. Đó là phép lịch sự, và cũng là cách giữ cho tuyến đi mở cửa cho những người đến sau.
Cuối chuyến, hỏi người dẫn chỗ nào trên tuyến bạn hiểu sai, ngã rẽ nào đoàn suýt nhầm. So sổ ghi của bạn với lời người dẫn, sửa lại tên mốc cho đúng cách người địa phương gọi. Đó là bài học tìm đường quý nhất của chuyến đi, từ người thuộc khu rừng ấy hơn ai hết, và là tư liệu tốt nếu lần sau bạn quay lại hoặc giới thiệu tuyến cho người quen. Nhớ nhắn tin cho người ở nhà ngay khi ra khỏi rừng.
Câu hỏi thường gặp
Đã có người dẫn đường thì có cần mang la bàn và bản đồ không?
Nên mang. Người dẫn có thể phải rời đoàn, bị thương hoặc đi quá nhanh. La bàn, bản đồ ngoại tuyến trong điện thoại và sổ ghi chép giúp đoàn tự biết mình ở đâu và tự tìm đường ra khi cần.
Nên hỏi người dẫn những gì trước khi vào rừng?
Hỏi tuyến đi qua mốc nào, suối ở bên nào, đoạn nào khách hay đi nhầm, lối ra nhanh nhất nếu có chuyện, lạc thì nên đi về phía nào, chỗ nào có sóng điện thoại và mấy giờ phải quay về. Ghi lại câu trả lời.
Người dẫn đi quá nhanh thì làm sao?
Nói rõ ngay từ đầu rằng đoàn có người đi chậm và nhờ người dẫn dừng ở các ngã rẽ. Nếu trên đường người dẫn vẫn đi xa, thổi một hồi còi để dừng và nhắc lại. Không để cả đoàn chạy theo bỏ người cuối.
Người dẫn bị thương giữa rừng thì phải làm gì?
Dừng đoàn, sơ cứu trong khả năng, giữ ấm. Mở sổ và vết đường đi để biết vị trí và đường thoát. Gọi 112 và báo chính quyền xã nếu có sóng; nếu không có sóng, cử hai người đi theo cặp ra báo tin, những người còn lại ở với người bị nạn.
Người dẫn muốn đi đường tắt qua rừng thì có nên theo không?
Hỏi lý do và đường tắt dẫn ra đâu. Người dẫn thuộc rừng nên đường tắt với họ có thể dễ, nhưng với khách mới thì có khi rất mệt. Cân nhắc sức của người yếu nhất đoàn và thời gian còn lại trước khi đồng ý.
Có thể nhờ người dẫn đưa vào khu rừng cấm nếu họ đồng ý không?
Không nên. Rừng đặc dụng, vùng lõi khu bảo tồn, vùng biên giới và khu vực quân sự cần được phép. Vào khi chưa được phép là vi phạm, làm người dẫn gặp rắc rối, và nếu có chuyện thì việc tìm kiếm cũng khó hơn.