Xoay bản đồ đúng hướng nghĩa là quay tờ giấy cho đến khi mọi thứ trên giấy nằm cùng phía với mọi thứ ngoài đất: con suối bên trái giấy thì ngoài kia cũng ở bên trái bạn. Có hai cách: khớp một địa vật thẳng như con đường, bờ suối, sống núi; hoặc đặt la bàn lên giấy và quay cho đường bắc của bản đồ trùng với kim chỉ bắc.
Đây là kỹ năng nền của mọi kỹ năng đọc bản đồ khác. Phần lớn những lần rẽ nhầm ở ngã ba lối mòn không phải vì người đi đọc sai ký hiệu, mà vì cầm bản đồ theo kiểu đọc sách, chữ xuôi, mép bắc lên trên, trong khi mình đang đi về hướng nam. Khi đó trái trên giấy là phải ngoài đất, và mọi phán đoán đều lệch theo.
Vì sao không cần giữ chữ trên bản đồ xuôi chiều
Người mới hay khó chịu khi xoay bản đồ làm chữ bị ngược hay nằm nghiêng. Thói quen đọc sách bảo ta giữ chữ xuôi. Nhưng bản đồ trong lúc đi không phải để đọc chữ, mà để so hình. Nếu đi về hướng nam, mép nam của tờ giấy phải chĩa về phía trước mặt bạn, chữ lộn ngược cũng được.
Hãy tưởng tượng bạn đứng ở ngã ba, một lối rẽ trái xuống khe, một lối rẽ phải lên sống. Bản đồ cầm đúng hướng thì lối xuống khe trên giấy cũng nằm bên trái, bạn chỉ cần chọn bên. Cầm theo kiểu đọc sách trong lúc đi về hướng nam thì lối xuống khe hiện ra bên phải trên giấy, bạn phải tự đảo trong đầu, và đầu óc mệt sau năm giờ đi bộ thường đảo sai.
Ứng dụng bản đồ trên điện thoại có chế độ xoay theo hướng nhìn, làm việc này tự động. Tiện, nhưng la bàn trong máy có thể lệch nhiều khi gần kim loại hoặc chưa hiệu chỉnh. Nên biết làm bằng tay với giấy, và khi dùng điện thoại thì kiểm tra hướng bằng một địa vật thật.
Cách một: xoay theo địa vật, không cần la bàn
Cách này nhanh, chính xác khi bạn biết chắc mình đang đứng cạnh địa vật nào. Dùng tốt trên đường đất, bờ suối, bờ hồ, sống núi rõ.
- Xác định chắc chắn mình đang ở đâu trên một địa vật thẳng, ví dụ đang đứng trên con đường đất ngay sau cây cầu.
- Tìm đoạn đường đó trên bản đồ, đặt ngón cái vào chỗ cây cầu.
- Quay tờ bản đồ cho đến khi đoạn đường trên giấy nằm song song với con đường thật dưới chân.
- Kiểm tra hai đầu: phía trước trên giấy có ngã ba thì phía trước ngoài đất cũng phải là ngã ba, không phải phía sau lưng.
- Kiểm tra thêm một thứ ở bên hông: trên giấy có quả đồi bên phải con đường, ngoài đất bên phải cũng phải là đất dâng lên.
- Nếu chỉ khớp được đường mà hai bên không khớp, rất có thể bạn đang cầm ngược một trăm tám mươi độ; quay nửa vòng và kiểm tra lại.
Bước năm và sáu là chỗ khác biệt giữa người làm đúng và người làm nửa vời. Một con đường thẳng khớp được theo hai chiều, chỉ có địa vật bên hông mới cho biết chiều nào đúng.
Cách hai: xoay bằng la bàn đế trong
Cách này dùng khi không có địa vật rõ, như trong rừng rậm, trên đồi trọc nhiều đỉnh na ná nhau, hoặc khi sương mù.
- Đặt bản đồ trên mặt phẳng hoặc giữ phẳng trước ngực, tránh xa xe máy, dao, nồi, điện thoại, vì kim loại và nam châm làm lệch kim.
- Xoay vòng chia độ của la bàn về số không, tức chữ N trùng với vạch chỉ hướng đi.
- Đặt la bàn lên bản đồ, cạnh dài của đế trùng với một đường lưới dọc, vạch chỉ hướng đi chĩa lên mép bắc của bản đồ.
- Giữ la bàn nằm yên trên giấy, xoay cả tờ bản đồ cùng la bàn cho đến khi đầu kim màu đỏ nằm gọn trong mũi tên định hướng in dưới mặt la bàn.
- Lúc này mép bắc bản đồ chĩa về bắc từ. Ở Việt Nam độ lệch giữa bắc từ và bắc lưới nhỏ, với việc xoay bản đồ để đi bộ có thể bỏ qua; muốn chính xác hơn thì đọc góc lệch in ở lề tờ bản đồ của bạn.
- Nhìn ra thực địa, kiểm tra bằng một hai dạng đất như đã làm ở cách một.
Đừng để la bàn trên nắp ca-pô xe, trên lan can sắt hay sát điện thoại khi làm việc này. Một chiếc xe máy đứng gần có thể kéo kim lệch nhiều độ mà nhìn kim không thấy gì bất thường.
Hai cách xoay bản đồ: độ chính xác và khi nào dùng
Bảng so sánh để chọn cách theo hoàn cảnh. Độ chính xác là mức thường gặp khi người đi bộ làm cẩn thận.
| Cách | Độ chính xác | Khi nào dùng | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Theo địa vật thẳng | Cao nếu biết chắc vị trí | Đường đất, bờ suối, bờ hồ, sống núi rõ | Cần biết mình đang ở đâu; dễ ngược 180 độ |
| Theo la bàn | Khá cao, sai vài độ | Rừng rậm, đồi trọc na ná nhau, sương mù | Kim lệch gần kim loại, nam châm |
| Theo mặt trời | Thấp, chỉ biết đại khái | Khi không có la bàn, trời quang | Lệch theo giờ và mùa |
| Chế độ xoay của điện thoại | Thay đổi nhiều | Kiểm tra nhanh trên đường rõ | Cần hiệu chỉnh, tốn pin, dễ lệch |
| Theo đỉnh xa nhìn thấy | Cao nếu nhận đúng đỉnh | Trên cao, trời quang | Nhận nhầm đỉnh là sai hết |
Trong thực tế người có kinh nghiệm dùng kết hợp: xoay bằng la bàn rồi xác nhận bằng địa vật, hoặc xoay bằng địa vật rồi liếc la bàn để chắc không ngược. Hai nguồn đồng ý với nhau thì tin.
Giữ bản đồ luôn đúng hướng trong lúc đi
Xoay một lần ở đầu đường chưa đủ. Mỗi lần lối mòn đổi hướng, tờ giấy phải xoay theo. Những thói quen sau giúp việc này thành tự nhiên:
- Gấp bản đồ lại chỉ chừa phần đang đi, vừa một bàn tay, để cầm và xoay bằng một tay.
- Khi rẽ, xoay tờ giấy theo hướng ngược lại với hướng mình rẽ, như thể tờ giấy luôn chĩa về một phía cố định.
- Đặt ngón cái lên chỗ mình đang đứng và dời ngón theo mỗi lần qua mốc.
- Ở mỗi ngã ba, dừng hẳn, xoay lại bằng la bàn, rồi mới chọn lối.
- Không đọc bản đồ trong lúc đang bước trên dốc trơn; dừng, đứng vững, rồi đọc.
- Người cầm bản đồ nói to hướng đi với người đi đầu, kiểu "ra khỏi rẫy thì rẽ trái, đi về phía đỉnh trọc".
Nhóm bạn của Minh chia việc: một người giữ bản đồ, một người giữ la bàn, và mỗi ngã ba hai người phải đồng ý trước khi cả nhóm đi tiếp. Cách chia này chậm hơn vài phút mỗi lần nhưng chưa lần nào phải quay lại.
Một tình huống mẫu ở ngã ba lối mòn
Nhóm bốn người đi xuyên một cánh rừng thông trên vùng đồi ở Lâm Đồng theo lối mòn có người địa phương chỉ trước. Sau hai giờ, lối mòn chia đôi ở một khoảng trống, hai nhánh trông như nhau, cùng rộng, cùng có dấu chân. Trên bản đồ, nhánh cần đi đổ xuống một khe có suối, nhánh còn lại chạy men sườn lên một đỉnh trọc. Bản đồ lúc ấy đang được cầm theo kiểu đọc sách vì cả buổi sáng nhóm đi về hướng bắc, nhưng từ khoảng trống này lối mòn đã quặt về hướng tây nam.
Người cầm bản đồ làm đúng ba việc: đặt la bàn lên giấy và xoay cho mép bắc chĩa về bắc từ, đặt ngón cái lên khoảng trống, rồi nhìn nhánh nào trên giấy đổ xuống khe. Nhánh ấy nằm bên phải tờ bản đồ đã xoay, và ngoài đất, nhánh bên phải đúng là dốc xuống, có tiếng nước. Nếu giữ bản đồ như lúc sáng, nhánh xuống khe sẽ hiện ra bên trái và cả nhóm rất dễ chọn nhầm nhánh lên đỉnh.
Toàn bộ việc này mất chưa tới hai phút. Điểm đáng học không phải là phép xoay, mà là thói quen dừng hẳn ở ngã ba trước khi chọn, thay vì vừa đi vừa liếc giấy.
Bài tập xoay bản đồ ở sân nhà và công viên
Bài tập này làm được ngay trong khu dân cư. In một bản đồ khu nhà bạn ở hoặc khu công viên, tỷ lệ càng lớn càng tốt. Đứng ở một góc phố, xoay bản đồ bằng địa vật, nhắm mắt quay người ba vòng, mở mắt và xoay lại. Lặp mười lần, lần sau phải nhanh hơn lần trước.
Bài tập thứ hai dùng la bàn: trong sân trường hoặc bãi cỏ, đặt bản đồ trên đất, xoay bằng la bàn, rồi đối chiếu với các toà nhà xung quanh. Sau đó đứng sát một chiếc xe máy và làm lại; bạn sẽ thấy kim lệch ra sao và hiểu vì sao phải đứng xa kim loại.
Bài tập thứ ba đi bộ theo một vòng có nhiều chỗ rẽ, bắt buộc xoay bản đồ ở mỗi chỗ rẽ và nói to "bây giờ mép bắc đang chĩa về bên trái". Trẻ em thích bài này, và gia đình chị Lan đã biến nó thành trò "ai giữ bản đồ đúng chiều nhất" trong buổi dã ngoại cuối tuần.
Sai lầm hay gặp và cách sửa
Lỗi xoay bản đồ thường không gây hậu quả ngay mà sau một chỗ rẽ. Bảng giúp nhận ra sớm:
| Sai lầm | Dấu hiệu | Cách sửa |
|---|---|---|
| Cầm bản đồ ngược 180 độ | Mọi thứ phía trước trên giấy lại ở sau lưng | Kiểm tra bằng địa vật bên hông |
| Xoay bằng la bàn gần kim loại | Hướng lệch dù kim nhìn bình thường | Đứng cách xe, rào sắt vài bước |
| Đặt la bàn lệch đường lưới | Hướng bản đồ lệch vài chục độ | Cạnh đế la bàn phải trùng đường lưới dọc |
| Nhầm đầu kim | Hướng ngược hẳn | Nhớ đầu đỏ hoặc đầu phát sáng là bắc, thử ở nhà trước |
| Xoay xong không xoay lại khi rẽ | Chỗ rẽ thứ hai bắt đầu sai | Xoay lại ở mọi ngã ba |
| Tin chế độ xoay điện thoại tuyệt đối | Hướng nhảy khi cầm gần nhau | Hiệu chỉnh, kiểm bằng địa vật |
Nếu sau một chỗ rẽ bạn thấy mọi thứ ngược với kỳ vọng, đừng tự thuyết phục rằng "chắc bản đồ vẽ sai". Quay về chỗ rẽ cuối cùng, xoay lại bản đồ từ đầu. Chỉ mất vài phút, rẻ hơn nhiều so với một giờ đi sai hướng.
Câu hỏi thường gặp
Xoay bản đồ có bắt buộc phải có la bàn không?
Không. Nếu biết chắc mình đứng ở đâu trên một địa vật thẳng như đường đất, bờ suối, bạn xoay được bằng cách khớp địa vật đó và kiểm tra thêm thứ ở bên hông. La bàn cần khi không có địa vật rõ.
Ở Việt Nam có cần tính độ lệch từ khi xoay bản đồ không?
Với việc xoay bản đồ để đi bộ, độ lệch từ ở Việt Nam nhỏ nên thường bỏ qua được. Nếu cần chính xác hơn, ví dụ đi theo góc phương vị đường dài, đọc góc lệch in ở lề bản đồ mới của vùng đó.
Tại sao xoay bản đồ rồi mà vẫn rẽ nhầm?
Thường vì cầm ngược nửa vòng: con đường khớp nhưng chiều bị đảo. Hãy kiểm tra một địa vật bên hông như quả đồi hay con suối. Lý do khác là xoay ở đầu đường rồi quên xoay lại sau khi rẽ.
Có nên để chữ trên bản đồ lộn ngược khi đi về hướng nam không?
Có. Khi đang đi, bản đồ dùng để so hình chứ không phải đọc chữ. Mép bản đồ phía hướng bạn đang đi nên chĩa về trước mặt, chữ ngược cũng không sao. Khi cần đọc tên, nghiêng đầu đọc rồi xoay về.
Chế độ bản đồ tự xoay trên điện thoại có đáng tin không?
Đáng tin vừa phải. La bàn trong điện thoại cần hiệu chỉnh và dễ lệch gần kim loại, nam châm của bao da hoặc điện thoại khác. Dùng để kiểm nhanh được, nhưng nên xác nhận bằng một địa vật thật hoặc la bàn rời.
Trẻ em bao nhiêu tuổi thì tập xoay bản đồ được?
Trẻ khoảng tám chín tuổi thường làm được với bản đồ khu nhà hoặc công viên quen. Bắt đầu bằng địa vật dễ thấy như hồ nước, toà nhà lớn, chưa cần la bàn, và luôn có người lớn đi kèm.