Nếu không nhận ra chòm sao nào, bạn vẫn tìm được hướng: ngắm một ngôi sao sáng qua đỉnh hai cọc cắm thẳng hàng, chờ khoảng mười lăm đến hai mươi phút, rồi xem nó đã đi lên, đi xuống, sang trái hay sang phải. Sao đi lên thì bạn đang nhìn về đông, đi xuống là tây, sang trái là bắc, sang phải là nam. Đây là cách thô, sai số cỡ một góc phần tư nếu làm ẩu, nhưng nó không đòi hỏi bất kỳ kiến thức thiên văn nào.
Cách này hợp với người mới, với đêm chỉ thấy vài ngôi sao lẻ qua kẽ mây, và với những khi bạn muốn kiểm chéo một hướng vừa tìm bằng chòm sao. Phần dưới hướng dẫn dựng hai cọc ngắm, bảng đọc kết quả gồm cả các hướng chéo, vì sao ở Việt Nam sao lên xuống gần như thẳng đứng và điều đó có lợi thế nào, cách chọn ngôi sao để ngắm, cùng những lỗi làm cách này cho kết quả ngược.
Vì sao một ngôi sao trôi lại cho biết hướng
Trái Đất quay từ tây sang đông, nên mọi thứ trên bầu trời có vẻ trôi từ đông sang tây, khoảng mười lăm độ mỗi giờ, tức một độ mỗi bốn phút. Sao phía đông đang leo lên, sao phía tây đang chìm xuống. Sao ở bầu trời phía nam đi ngang từ trái sang phải trong mắt người nhìn về phía nam. Sao ở bầu trời phía bắc quay quanh sao Bắc Cực ngược chiều kim đồng hồ, nên phần nằm phía trên sao Bắc Cực đi từ phải sang trái.
Bạn không cần biết tên ngôi sao, chỉ cần biết nó đang đi về đâu so với một mốc đứng yên. Mắt người không thấy được chuyển động chậm như vậy nếu không có mốc, vì một độ chỉ bằng bề ngang ngón út duỗi thẳng tay. Hai cọc ngắm biến chuyển động mờ nhạt đó thành thứ đo được: sau mười lăm phút sao lệch gần bốn độ, tức khoảng ba bốn bề ngang ngón tay so với đỉnh cọc, ai cũng thấy.
Nhược điểm là cách này chỉ cho bạn biết mình đang nhìn đại khái về phía nào, không chỉ ra một điểm chính xác. Muốn có đường đi tin cậy, bạn dùng nó để biết vùng trời nào là bắc, nam, rồi tìm chòm sao chỉ hướng ở vùng đó, hoặc lặp lại phép ngắm với nhiều sao để thu hẹp dần.
Dựng hai cọc ngắm đúng cách
Thiết bị chỉ là hai cành khô thẳng hoặc hai gậy leo núi. Cái khó là cố định, vì chỉ một cú chạm nhẹ cũng làm hỏng phép đo.
- Chọn mặt đất bằng, đất chắc, không phải cát lún hay bùn. Cắm cọc thứ nhất cao chừng ngang thắt lưng, thật chắc, kiểm bằng cách lay nhẹ.
- Chọn một ngôi sao sáng, không quá cao, ở khoảng hai đến bốn nắm tay trên chân trời theo hướng bạn muốn kiểm.
- Nằm hoặc ngồi xuống sau cọc thứ nhất chừng một mét, nhìn qua đỉnh của nó tới ngôi sao. Cắm cọc thứ hai ngắn hơn ngay chỗ mắt, sao cho đỉnh cọc ngắn, đỉnh cọc dài và ngôi sao thẳng hàng.
- Đánh dấu chỗ đặt cằm hoặc chỗ đặt mắt bằng một hòn đá, để lần ngắm sau mắt ở đúng vị trí cũ.
- Ghi giờ. Rời đi làm việc khác, đừng ngồi nhìn liên tục, vì mắt mỏi dễ tưởng tượng ra chuyển động.
- Sau mười lăm đến hai mươi phút, đặt mắt đúng chỗ cũ, nhìn qua hai đỉnh cọc, xem ngôi sao giờ ở đâu so với đỉnh cọc dài.
Nếu không có cọc, có thể dùng một cành cây cố định, mép mái lều, hay đỉnh một tảng đá làm mốc, miễn là bạn trở lại đúng chỗ ngắm cũ. Mốc càng xa mắt, phép đo càng nhạy.
Đọc kết quả: sao đi đâu thì bạn đang nhìn về đâu
Bảng áp cho Việt Nam và mọi nơi ở bán cầu bắc. Ở nước ta các hướng chéo hiện khá rõ vì sao lên xuống dốc đứng.
| Sao đi theo hướng | Bạn đang nhìn về | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lên gần thẳng đứng | Đông | Ở Việt Nam lệch rất ít sang phải |
| Lên và sang phải | Đông nam | Sao đang leo về phía bầu trời phía nam |
| Lên và sang trái | Đông bắc | Sao mọc ở đông bắc leo về phía trên đầu |
| Sang phải, gần như ngang | Nam | Sao đang ở gần chỗ cao nhất của nó |
| Xuống và sang phải | Tây nam | Sao đã qua chỗ cao nhất, đang chìm |
| Xuống gần thẳng đứng | Tây | Chìm dốc đứng về chân trời |
| Xuống và sang trái | Tây bắc | Sao từ trên cao chìm về phía tây bắc |
| Sang trái, gần như ngang | Bắc | Chỉ đúng với sao nằm cao hơn sao Bắc Cực |
Một mẹo nhớ: phải là nam, trái là bắc, lên là đông, xuống là tây. Hai hàng cuối cần thận trọng: ở Việt Nam sao Bắc Cực thấp nên hầu hết sao bạn ngắm ở phía bắc đều nằm cao hơn nó, quy tắc sang trái là bắc dùng được, nhưng đừng chọn sao quá thấp sát chân trời phía bắc.
Ở Việt Nam sao lên xuống gần như thẳng đứng: lợi và hại
Ở vùng ôn đới, sao mọc lên theo một đường xiên, vừa lên vừa trượt sang ngang, nên phân biệt đông với đông nam khá khó. Ở Việt Nam, gần xích đạo, đường mọc chỉ nghiêng khỏi phương thẳng đứng một góc bằng vĩ độ, mười đến hai mươi ba độ. Kết quả là phía đông và phía tây hiện ra rất rõ: sao ở phía đông leo thẳng lên, sao ở phía tây rơi thẳng xuống.
Lợi thế đó đi kèm một bất lợi: ở phía nam và phía bắc, chuyển động ngang chỉ thật rõ khi sao ở gần chỗ cao nhất của nó. Một ngôi sao phía nam mà ở khá thấp, lệch khỏi hướng nam vài chục độ, có thể vừa đi ngang vừa xuống, khiến người mới đọc thành tây nam rồi lúng túng. Cách khắc phục là ngắm hai ngôi sao khác nhau ở hai vùng trời gần nhau, rồi so.
Thêm một chỗ cần chú ý: sao ngay gần đỉnh đầu đi rất nhanh theo cảm nhận và đổi hướng khó đoán, đừng chọn. Sao quá sát chân trời thì dễ bị hơi nước, cây cối che mất trước khi bạn đọc được. Dải lý tưởng là hai đến bốn nắm tay trên chân trời.
Chọn ngôi sao nào để ngắm
Sáng vừa đủ để thấy rõ qua đỉnh cọc. Sao quá mờ sẽ biến mất khi mắt bạn vừa rời ánh đèn. Sao sáng hạng nhất thì tốt, nhưng xem bước sau.
Tránh hành tinh nếu có thể. Hành tinh cũng trôi theo bầu trời như sao trong vài chục phút, nên vẫn dùng được, chỉ là nó rất chói, dễ làm mắt mất cảm giác tối. Nếu bạn ngắm một đốm sáng không lấp lánh, ánh đều, đó có thể là hành tinh, vẫn đọc được.
Không bao giờ ngắm máy bay, vệ tinh hay đèn. Máy bay có đèn chớp, vệ tinh trôi đều trong vài phút rồi tắt. Đèn trên núi đứng yên hoàn toàn và sẽ làm bạn tưởng mình đang nhìn về phía bắc. Nếu sau hai mươi phút ngôi sao không xê dịch chút nào, nghi ngờ trước khi kết luận.
Chọn sao ở đúng vùng trời bạn cần kiểm. Muốn biết đâu là bắc, ngắm sao ở phía bạn nghĩ là bắc; nếu kết quả là sang phải, bạn đang nhìn về nam, quay lại ngay.
Ngắm hai sao cùng lúc nếu có hai bộ cọc. Một bộ hướng về phía bạn nghĩ là đông, một bộ về phía bạn nghĩ là nam. Hai kết quả khớp nhau là đủ tin để đánh dấu tạm.
Áp vào chuyến đi: chị Lan ở nương rẫy nhà người quen
Chị Lan về chơi nhà người quen ở một bản vùng núi, tối ra khoảng sân đất trước nhà sàn cùng con gái mười hai tuổi. Trời có mây lốm đốm, không thấy chòm sao nào trọn vẹn, chỉ vài ngôi sao sáng lộ ra qua kẽ. Bé muốn biết hướng nào là đông để sáng mai ra đón mặt trời mọc trên rẫy.
Chị cắm hai que tre trên sân, ngắm một ngôi sao sáng phía bên phải nhà, cao chừng ba nắm tay. Hai mẹ con vào nhà uống nước, mười tám phút sau ra ngắm lại. Ngôi sao đã nằm cao hơn đỉnh que dài chừng bốn bề ngang ngón tay, hơi lệch sang phải. Đọc theo bảng: lên và hơi sang phải, tức đông, lệch về đông nam một chút.
Để chắc, chị dựng thêm một cặp que ngắm về phía ngược lại. Ngôi sao bên đó sau hai mươi phút đã tụt xuống dưới đỉnh que. Hai kết quả khớp: một phía là đông, phía kia là tây. Sáng hôm sau mặt trời mọc lệch về phía tay trái so với hàng que, đúng với mùa hè, khi mặt trời mọc về phía đông bắc. Chủ nhà cười, chỉ cho hai mẹ con dãy núi quen mà người trong bản vẫn coi là phía mặt trời lên.
Lỗi hay gặp, cách sửa và đồ mang theo
Phương pháp đơn giản nên lỗi thường đến từ sự vội vàng:
- Không quay về đúng chỗ đặt mắt cũ. Lệch đầu nửa gang tay là đủ đổi kết quả. Sửa: đánh dấu chỗ cằm hoặc nằm áp má xuống một vật cố định.
- Chờ quá ngắn, năm phút. Sao chỉ lệch hơn một độ, dễ đọc nhầm. Sửa: chờ ít nhất mười lăm phút.
- Cọc bị gió hoặc người va làm nghiêng. Sửa: cắm sâu, chèn đá chân cọc, báo cả nhóm không đi qua chỗ đó.
- Ngắm sao gần đỉnh đầu. Sửa: chọn sao ở hai đến bốn nắm tay trên chân trời.
- Dùng kết quả như một đường đi chính xác. Sửa: coi đây là hướng thô, chỉ để biết vùng trời, rồi tìm chòm sao hoặc chờ sáng để chốt.
- Mang theo: hai que hoặc gậy nhẹ, vài hòn đá chèn, đồng hồ, đèn đỏ, sổ ghi giờ và vị trí sao. Ở rừng lạ, vẫn để người ở nhà biết lịch trình, đi theo nhóm và có người dẫn đường địa phương.
Tập trước ở sân nhà: chỉ cần ba buổi tối, mỗi buổi ngắm bốn ngôi sao ở bốn phía, rồi kiểm bằng la bàn. Sau ba buổi bạn sẽ đọc được kết quả chỉ sau mười phút.
Câu hỏi thường gặp
Cần chờ bao lâu để thấy sao di chuyển?
Khoảng mười lăm đến hai mươi phút là đủ rõ với hai cọc ngắm, khi đó sao lệch chừng bốn đến năm độ. Chờ ngắn hơn mười phút, chuyển động chỉ một hai độ, rất dễ nhầm với việc đầu bạn lệch đi một chút.
Cách hai cọc ngắm có chính xác không?
Đây là cách thô, cho biết bạn đang nhìn về khoảng đông, tây, nam hay bắc, có thể phân biệt thêm các hướng chéo. Nó không cho một đường đi chính xác như sao Bắc Cực. Dùng để định vùng trời rồi tìm cách khác để chốt.
Không có cọc thì làm thế nào?
Dùng bất cứ mốc cố định nào: một cành cây không đung đưa, mép mái lều, đỉnh tảng đá. Điều quan trọng là mắt bạn quay lại đúng chỗ cũ, nên đánh dấu chỗ đặt đầu bằng hòn đá hoặc nằm áp vào một vật cố định.
Ngôi sao đứng yên sau hai mươi phút thì có nghĩa gì?
Có thể bạn đang ngắm sao Bắc Cực, khi đó bạn đang nhìn đúng về phía bắc. Nhưng cũng có thể đó là ánh đèn ở xa. Kiểm độ cao bằng nắm tay; nếu gần bằng vĩ độ nơi đứng và ở phía bạn đoán là bắc thì đáng tin.
Đêm trăng sáng có dùng được cách hai cọc ngắm không?
Dùng được. Trăng sáng làm các sao mờ biến mất nhưng sao sáng vẫn hiện rõ, đủ để ngắm. Chính mặt trăng cũng trôi qua bầu trời gần cùng nhịp với sao trong vài chục phút, nên ngắm trăng qua hai cọc cũng đọc được theo bảng.
Có nên đi đường ban đêm theo hướng tìm được bằng cách này không?
Không nên, nhất là trong rừng. Hướng tìm bằng cách này là hướng thô, còn đi đêm thêm nguy cơ trượt ngã, rơi xuống suối. Hãy đánh dấu, giữ ấm, chờ sáng. Nếu đã lạc hay có người gặp nạn, gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất.