Người bị lạc hay đi vòng tròn vì không ai đi thẳng được khi không có mốc nhìn thấy: mỗi bước lệch một chút, những lệch nhỏ cộng dồn lại, và trong rừng rậm, sương mù hay đêm tối thì không có gì giúp sửa lại. Nhiều người lạc kể rằng họ đi suốt một giờ rồi gặp lại chính cái cây mình đã đánh dấu, và chắc chắn rằng mình đã đi thẳng.
Bài này giải thích vì sao hiện tượng ấy xảy ra, vì sao nó đi kèm với cơn hoảng, cách nhận ra và hạ cơn hoảng ở chính mình, các cách giữ hướng thẳng từ đơn giản tới chính xác, và bài tập bịt mắt trên sân bóng để bạn tự thấy mình lệch bao nhiêu trước khi tin vào cảm giác hướng của mình trong rừng.
Hiện tượng đi vòng tròn: không phải chuyện kể cho vui
Đã có những thí nghiệm cho người đi bộ thẳng một hướng trong rừng rộng và trên sa mạc, có gắn thiết bị ghi đường đi. Khi mặt trời hoặc mặt trăng còn nhìn thấy, người đi giữ được hướng khá ổn, có lệch nhưng không quay lại. Khi trời mây che kín, hoặc đi ban đêm không trăng, nhiều người bắt đầu đi thành những vòng lặp, có khi cắt ngang chính đường mình vừa đi mà không nhận ra.
Một điều đáng chú ý là chiều vòng không cố định ở mỗi người: cùng một người có lúc vòng trái, lúc vòng phải. Điều đó cho thấy nguyên nhân chính không nằm ở chuyện chân dài chân ngắn như nhiều người vẫn nghĩ, mà ở việc bộ não mất điểm tựa để sửa lỗi hướng. Bịt mắt thì vòng còn nhỏ hơn nữa, chỉ vài chục mét đã quay lại.
Với người đi rừng, bài học rất rõ: cảm giác "mình đang đi thẳng" không đáng tin khi không có mốc. Trong rừng rậm nhiệt đới, nơi tầm nhìn chỉ vài chục mét và tán cây che mặt trời, bạn đang ở đúng điều kiện mà con người dễ đi vòng nhất. Sương mù trên sống núi, đồng cỏ cao quá đầu và đi đêm không trăng cũng vậy. Ở những nơi ấy, hãy coi cảm giác hướng như một lời đoán, không phải một dữ kiện.
Vì sao lệch nhỏ thành vòng lớn
Sai lệch cộng dồn. Mỗi bước lệch một góc rất nhỏ, không cảm nhận được. Nhưng sau vài trăm bước, những góc nhỏ ấy cộng lại thành một vòng cung. Không có mốc để sửa thì vòng cung cứ thế khép lại.
Vật cản luôn được tránh về một phía. Gặp bụi rậm, cây đổ, tảng đá, người ta có thói quen vòng qua theo phía thuận tay hoặc phía dễ đi. Mỗi lần vòng là một lần lệch hướng, và người đi hiếm khi bù lại đúng bằng góc đã lệch.
Địa hình kéo người xuống thấp. Đi ngang sườn dốc, chân tự nhiên trôi dần xuống phía dưới vì dễ bước hơn. Sau một quãng, bạn đã xuống thấp hơn và lệch hẳn hướng ban đầu.
Âm thanh và ánh sáng lôi kéo. Một tiếng suối, một khoảng sáng giữa tán rừng làm người ta rẽ về phía đó mà không ý thức là đã đổi hướng.
Mệt và đói làm chú ý giảm. Cuối ngày, khi đường huyết thấp và chân đã mỏi, người đi nhìn mốc thưa hơn, bước theo quán tính nhiều hơn. Vì thế càng về cuối ngày càng phải kiểm hướng dày hơn, chứ không thưa đi.
Hoảng làm mọi thứ tệ hơn. Người đang lo đi nhanh hơn, ít nhìn mốc hơn, và dễ đổi hướng theo cảm giác. Đây là lý do đi vòng và hoảng loạn hay đi cùng nhau.
Nhận ra cơn hoảng ở chính mình và hạ nhịp lại
Người đi rừng lâu năm gọi trạng thái này là "hoảng rừng": cảm giác mọi hướng đều giống nhau, thôi thúc phải đi nhanh, phải chạy cho ra. Những dấu hiệu nên tự nhận ra:
- Tim đập nhanh, thở gấp, miệng khô dù vừa uống nước.
- Đi nhanh hơn hẳn lúc trước, không còn để ý chân bước vào đâu.
- Đổi hướng liên tục theo từng tiếng động, từng khoảng sáng.
- Bỏ qua dấu vết rõ ràng, như dải vải mình vừa buộc, vì "chắc không phải".
- Trong nhóm: cãi nhau to tiếng về hướng, có người muốn tách ra đi một mình.
Khi thấy những dấu hiệu này, việc đầu tiên là dừng hẳn và ngồi xuống. Thở chậm: hít vào đếm bốn, giữ đếm bốn, thở ra đếm bốn, lặp lại vài lần. Uống nước, ăn một miếng. Sau đó nói thành tiếng ba điều bạn biết chắc, ví dụ "mình đi từ bãi xe lúc tám giờ, mặt trời đang ở bên trái, có người ở nhà biết lịch trình". Nói thành tiếng giúp đầu óc chuyển từ phản ứng sang suy nghĩ. Chỉ khi nhịp thở đã đều lại mới bắt đầu lập kế hoạch.
Cách giữ hướng thẳng khi không có mốc xa
Khi đã quyết định đi theo một hướng, những cách dưới đây giúp bạn thật sự đi thẳng, thay vì chỉ cảm thấy là đang đi thẳng.
- Đi theo mốc nhảy cóc. Xác định hướng bằng la bàn hoặc mặt trời, chọn một cái cây, tảng đá dễ nhận ra ở xa nhất còn nhìn thấy theo đúng hướng đó. Đi tới mốc, rồi từ mốc chọn mốc tiếp theo. Mỗi mốc là một lần sửa sai.
- Dùng hai người thẳng hàng. Một người đứng yên, người kia đi lên phía trước theo hướng đã chọn tới chỗ còn nhìn thấy nhau. Người đứng sau nhìn và hô chỉnh trái phải cho thẳng hàng với hướng, rồi đi lên chỗ người trước. Chậm, nhưng rất chính xác trong rừng rậm và sương mù.
- Nhìn lại phía sau. Thỉnh thoảng quay lại nhìn các mốc vừa qua; nếu chúng thẳng hàng, bạn đang đi thẳng. Nếu chúng cong dần, bạn đang vòng.
- Vòng qua vật cản có bù. Gặp vật cản, đếm số bước rẽ ngang, vượt qua, rồi đếm đúng số bước rẽ ngược lại trước khi đi tiếp theo hướng cũ.
- Kiểm hướng theo giờ. Cứ mười lăm phút kiểm lại hướng bằng la bàn hoặc vị trí mặt trời, dù cảm thấy chắc chắn.
Trong sương mù dày hoặc ban đêm, cách hai người thẳng hàng và la bàn gần như là cách duy nhất đáng tin. Nếu không có la bàn và không thấy mặt trời, hãy cân nhắc nghiêm túc việc ở yên thay vì cố đi.
So sánh các cách giữ hướng
Bảng dưới xếp các cách theo độ chính xác và hoàn cảnh nên dùng. Kết hợp hai cách luôn tốt hơn dựa vào một cách.
| Cách | Độ chính xác | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| Cảm giác hướng | Thấp, nhất là trong rừng rậm | Không nên dựa vào khi đã lạc |
| Hướng mặt trời | Trung bình, kém lúc giữa trưa | Trời nắng, sáng hoặc chiều, kết hợp mốc nhảy cóc |
| Mốc nhảy cóc theo la bàn | Cao | Có la bàn, tầm nhìn vài chục mét trở lên |
| Hai người thẳng hàng | Cao, chậm | Sương mù, rừng rậm, nhóm có từ hai người |
| Đi theo đường chặn như sống núi, con đường | Cao nếu đường chặn rõ | Địa hình có đường dài dễ bám theo |
| Vết đường đi ghi trên điện thoại | Cao để biết mình có đang vòng không | Còn pin, đã bật ghi vết từ trước |
Chức năng ghi vết đường đi của ứng dụng bản đồ tải ngoại tuyến rất có ích ở đây: nhìn vào vết, bạn thấy ngay mình có đang đi vòng hay không, kể cả khi chấm vị trí lệch vài chục mét. Nhưng đừng để nó thay hẳn việc quan sát, vì pin có thể cạn bất cứ lúc nào.
Bài tập bịt mắt trên sân bóng: tự thấy mình lệch bao nhiêu
Bài tập này vui, an toàn và để lại ấn tượng lâu hơn mọi lời giải thích. Cần một sân cỏ rộng, bằng phẳng, không có chướng ngại, và vài người đi cùng.
- Một người đứng ở giữa vạch cuối sân, nhìn kỹ cột khung thành phía bên kia, rồi bịt mắt lại.
- Người đó đi thẳng về phía khung thành bên kia, bước bình thường, không vội.
- Những người khác đi theo cách vài bước để giữ an toàn, không nói gì, không chỉnh hướng.
- Khi người đi đã đi chừng một trăm bước, hô dừng, cho người đó tháo băng mắt nhìn xem mình đang ở đâu so với hướng định đi.
- Đổi người, lặp lại. So sánh: ai lệch trái, ai lệch phải, có ai quay hẳn lại không.
- Làm lại lần nữa nhưng cho người đi được hé mắt nhìn cột khung thành mỗi hai mươi bước, để thấy chỉ một mốc thôi đã sửa sai tốt thế nào.
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy mình lệch xa đến vậy chỉ sau một trăm bước. Đó chính là thứ xảy ra trong rừng rậm, chỉ có điều trong rừng không ai đi theo để hô dừng. Trẻ lớn trong nhà rất thích bài này, và nó giúp các con hiểu vì sao khi lạc thì nên đứng yên thay vì cố đi.
Lỗi hay gặp và cách sửa
Những lỗi dưới đây xuất hiện trong rất nhiều câu chuyện người lạc đi vòng. Đọc lại trước mỗi chuyến đi xa.
| Lỗi | Vì sao dẫn tới đi vòng | Cách sửa |
|---|---|---|
| Tin chắc mình đang đi thẳng | Không có mốc thì không ai đi thẳng được | Luôn chọn mốc nhảy cóc hoặc kiểm hướng theo giờ |
| Vòng qua vật cản rồi đi tiếp luôn | Mỗi lần vòng là một lần lệch không bù | Đếm bước rẽ ra, đếm đúng bấy nhiêu bước rẽ về |
| Đi ngang sườn dốc thật lâu | Chân tự trôi xuống thấp, lệch hướng | Kiểm độ cao, chủ động giữ cao độ hoặc chọn đi theo sống núi |
| Đổi hướng theo tiếng động | Âm thanh trong rừng dội lại, dễ sai | Dừng, nghe nhiều lần, chỉ đổi khi có thêm dữ kiện khác |
| Đi tiếp khi đang hoảng | Đi nhanh, bỏ qua mốc, đổi hướng liên tục | Ngồi xuống, thở chậm, nói ba điều biết chắc rồi mới đi |
Nếu bạn gặp lại chính dải vải mình đã buộc, đừng coi đó là thất bại. Đó là dữ kiện quý: bạn biết chắc mình đang đi vòng, biết điểm này ở đâu, và có thể dừng lại để chọn cách ở yên hoặc đi lại theo một phương pháp tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người bị lạc trong rừng hay đi vòng tròn?
Khi không có mốc nhìn thấy như mặt trời hay đỉnh núi, mỗi bước lệch một góc rất nhỏ, những lệch ấy cộng dồn lại thành vòng cung. Vòng qua vật cản, đi ngang sườn dốc và hoảng loạn làm việc lệch hướng xảy ra nhanh hơn.
Đi vòng tròn có phải vì một chân dài hơn chân kia không?
Không hẳn. Các thí nghiệm cho thấy cùng một người có lúc vòng trái, lúc vòng phải, nên nguyên nhân chính là bộ não mất điểm tựa để sửa hướng khi không có mốc, chứ không phải chênh lệch chân. Khi nhìn thấy mặt trời, người ta đi thẳng hơn hẳn.
Làm sao đi thẳng trong rừng rậm không có la bàn?
Dùng hướng mặt trời vào buổi sáng hoặc chiều, chọn mốc nhảy cóc là cái cây xa nhất còn thấy theo hướng đó, đi tới rồi chọn mốc tiếp. Nếu đi nhóm, dùng hai người thẳng hàng. Không thấy mặt trời thì nên cân nhắc ở yên.
Hoảng loạn khi bị lạc có dấu hiệu gì?
Tim đập nhanh, thở gấp, đi nhanh hơn bình thường, đổi hướng liên tục theo tiếng động, bỏ qua cả dấu vết mình vừa để lại, hoặc nhóm cãi nhau về hướng. Khi thấy những dấu hiệu này, hãy dừng hẳn, ngồi xuống và thở chậm.
Gặp lại dấu mình đã đánh thì nên làm gì?
Dừng lại, coi đó là dữ kiện chắc chắn rằng mình đang đi vòng. Đừng đi tiếp theo cảm giác. Hãy chọn ở yên và phát tín hiệu, hoặc đi lại theo cách có kiểm soát như mốc nhảy cóc theo la bàn, kèm giờ giới hạn.
Ghi vết đường đi trên điện thoại có giúp tránh đi vòng không?
Có. Nhìn vết đường đi, bạn thấy ngay mình có đang quay lại hay không, kể cả khi chấm vị trí lệch một chút. Hãy bật ghi vết ngay từ đầu chuyến, và giữ pin bằng chế độ tiết kiệm để nó còn dùng được lúc cần.