Ba đống lửa xếp thành hình tam giác, hoặc cột khói trắng bốc lên từ một chỗ trống, là tín hiệu cầu cứu được nhận ra từ xa, còn chữ V lớn xếp trên mặt đất nghĩa là cần giúp đỡ và chữ X nghĩa là cần hỗ trợ y tế. Đây là những tín hiệu dành cho người nhìn từ trên cao hoặc từ đồi đối diện, khi bạn đã ở yên một chỗ.
Nhưng lửa là con dao hai lưỡi. Ở rừng khô mùa nắng, một đống lửa tín hiệu có thể thành đám cháy rừng, nguy hiểm cho chính người lạc và cả cánh rừng. Vì vậy bài này đặt phòng cháy lên trước, rồi mới đến cách làm khói, bảng ký hiệu trên mặt đất, cách xếp dấu cho đủ lớn, một tình huống giả định và các lỗi hay gặp.
Khi nào được đốt lửa làm tín hiệu, khi nào không
Lửa tín hiệu chỉ nên dùng khi bạn đã quyết định ở yên, đang ở một chỗ trống có thể kiểm soát lửa, và có lý do để tin rằng có người đang tìm, chẳng hạn đã quá giờ hẹn với người ở nhà, đã gọi được cứu nạn, hoặc nghe tiếng máy bay, tiếng người. Đốt lửa khi chưa ai tìm chỉ tốn củi và tốn sức.
Không đốt lửa khi đang mùa khô nắng gắt, gió mạnh, cỏ tranh và lá khô phủ dày quanh chỗ đứng, hoặc trong rừng thông, rừng khộp nhiều lá khô dễ bén. Ở những khu rừng có quy định cấm lửa thì lửa tín hiệu chỉ là phương án cuối cùng, khi tính mạng đang bị đe doạ và không còn cách báo hiệu nào khác, và phải làm với mọi biện pháp phòng cháy dưới đây.
Một mẹo cân nhắc đơn giản: nhìn quanh trong bán kính vài mét. Nếu cúi xuống bốc một nắm lá mà lá vỡ vụn, giòn tan, thì đó là nơi không được đốt. Nếu nền là sỏi, đá, cát ướt, bãi bồi ven sông hay đất trơ đã dọn sạch, bạn có thể làm, với nước sẵn bên cạnh.
Phòng cháy trước khi nhóm lửa
Những việc phải xong trước khi bật lửa, không có ngoại lệ:
- Chọn chỗ trống, nền đất trơ, sỏi hoặc cát, cách xa cây khô, bụi rậm, rễ cây nổi và cành cây sà thấp phía trên.
- Dọn sạch lá khô, cỏ khô trong vòng ít nhất vài mét quanh chỗ đốt, cạo tới đất trơ.
- Xếp vòng đá quanh chỗ đốt, nhưng không lấy đá dưới lòng suối, vì đá ngấm nước gặp lửa có thể nứt bung.
- Chuẩn bị sẵn nước, đất cát hoặc cành tươi để dập lửa trước khi đốt.
- Giữ lửa nhỏ, chỉ đủ tạo khói và ánh sáng; muốn khói nhiều thì thêm cành tươi, không phải thêm củi khô cho lửa to.
- Luôn có một người ngồi canh, không bao giờ bỏ lửa đi ngủ hay đi lấy nước mà không dập.
- Khi rời đi hoặc được tìm thấy, dập lửa bằng nước và đất, khuấy tro, sờ tay thấy nguội mới thôi.
Nếu làm theo danh sách này mà vẫn thấy không yên tâm, hãy bỏ phương án lửa. Một đám cháy rừng không làm bạn được tìm thấy nhanh hơn, nó đẩy bạn vào tình huống nguy hiểm hơn nhiều.
Xếp ba đống lửa và tạo khói đúng lúc
Lửa tín hiệu không cần cháy suốt ngày. Cách làm hiệu quả là chuẩn bị sẵn, đốt khi có người có thể nhìn thấy.
- Trên chỗ trống đã dọn, xếp ba điểm lửa thành hình tam giác, mỗi cạnh cách nhau chừng vài chục bước chân, đủ xa để từ trên cao nhìn ra ba đốm riêng biệt.
- Ở mỗi điểm, chuẩn bị bùi nhùi khô, que nhỏ, củi vừa, và một bó cành lá tươi để bên cạnh, che mưa bằng tấm bạt hoặc lá to.
- Thắp một đống làm lửa chính để giữ ấm và giữ mồi. Hai đống còn lại chưa đốt, để dành.
- Khi nghe tiếng máy bay, tiếng người, hoặc thấy đèn, dùng lửa chính mồi hai đống còn lại.
- Ban ngày, đặt cành lá tươi, rêu ẩm, cỏ tươi lên lửa đang cháy mạnh để tạo khói trắng dày, nổi trên nền rừng xanh sẫm.
- Ban đêm, cần ngọn lửa sáng hơn là khói, nên thêm củi khô cho lửa bùng lên ngắn rồi giữ lại mức vừa.
Không đốt nhựa, cao su hay túi nilon để có khói đen. Khói này độc khi hít phải, và khói trắng từ cành tươi vốn đã đủ nổi trong rừng. Nếu chỉ đủ sức giữ một đống lửa, một cột khói đơn đặt ở chỗ thoáng vẫn tốt hơn ba đống lửa tắt ngấm.
Ký hiệu cầu cứu trên mặt đất cho người nhìn từ trên cao
Các ký hiệu dưới đây thuộc bộ ký hiệu mặt đất đối không được dùng rộng rãi trong tìm kiếm cứu nạn. Chỉ cần nhớ năm cái, và quan trọng nhất là chữ V và chữ X.
| Ký hiệu | Nghĩa | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| V | Cần giúp đỡ | Bị lạc, cần người tới đưa ra, chưa ai bị thương nặng |
| X | Cần hỗ trợ y tế | Có người bị thương, ốm nặng, không tự đi được |
| Mũi tên | Đã đi theo hướng này | Buộc phải rời chỗ cũ, mũi tên chỉ hướng bạn đi |
| N | Không | Trả lời câu hỏi của người trên máy bay bằng ký hiệu hoặc ra dấu |
| Y | Có | Trả lời câu hỏi của người trên máy bay bằng ký hiệu hoặc ra dấu |
Ký hiệu chỉ có ích khi đặt đúng chỗ và đủ lớn, phần dưới sẽ nói kỹ. Một điều nữa: đừng xếp nhiều ký hiệu mâu thuẫn nhau trên cùng một bãi. Nếu tình trạng thay đổi, chẳng hạn có người bắt đầu sốt cao, hãy tháo chữ V và đổi thành chữ X, để người nhìn từ trên cao không phải đoán.
Nếu không nhớ ký hiệu nào, cứ xếp ba vật lớn thành một hàng hoặc một tam giác, hoặc viết SOS thật to bằng cành cây. Người nhìn từ trên cao hiểu ngay đó là dấu của con người, vì tự nhiên không tạo ra đường thẳng và góc cạnh như vậy.
Xếp dấu sao cho nhìn thấy được từ xa
Đủ lớn. Mỗi nét dài vài mét trở lên, càng lớn càng tốt, nét rộng cỡ một sải tay. Một chữ V xếp bằng mấy cành que nhỏ nhìn từ trên cao chỉ là một vệt mờ.
Tương phản với nền. Trên cỏ xanh dùng đá sáng, cành khô bóc vỏ, áo mưa màu nổi. Trên bãi cát, sỏi trắng thì dùng cành tươi, lá xanh sẫm, đất ướt lật lên. Trên nền tối thì đào lật lớp đất sáng màu.
Nét thẳng, góc rõ. Đường thẳng và góc nhọn là thứ tự nhiên ít có, nên mắt người nhận ra rất nhanh. Kéo căng dây hoặc đặt cành nối tiếp cho thẳng.
Đặt ở chỗ trống lớn nhất gần bạn. Bãi bồi ven sông, nương bỏ hoang, đỉnh đồi trọc, bãi đá. Dưới tán rừng thì không ai thấy cả.
Thêm bóng đổ nếu có thể. Đắp đất hay xếp đá cao lên một chút, ánh nắng xiên buổi sáng và chiều sẽ tạo bóng làm nét chữ nổi hơn.
Ghi lại bằng mũi tên khi rời đi. Nếu buộc phải rời chỗ, xếp thêm mũi tên chỉ hướng đi và để lại một vật màu nổi. Người tìm tới sẽ biết bạn đã đi đâu.
Tình huống giả định: gia đình chị Lan bên bãi bồi
Gia đình chị Lan, gồm hai vợ chồng và con trai mười hai tuổi, lạc trong một chuyến đi bộ men sông, chồng chị bị trẹo chân không đi được. Họ đã gọi được 112 trước khi điện thoại mất sóng, báo đại khái khu vực, và được dặn ở yên. Gần đó có một bãi bồi sỏi rộng.
Chị Lan và con trai dọn một khoảng sỏi, xếp chữ X thật lớn bằng cành tươi trên nền sỏi trắng, vì trong nhà có người bị thương. Họ chuẩn bị ba đống củi trên bãi sỏi, cách xa bờ cây, mỗi đống có sẵn một bó lá tươi, nhưng chỉ đốt một đống nhỏ để giữ mồi, vì đang mùa mưa, lá cây ẩm, nguy cơ cháy lan thấp. Một chai nước luôn để sẵn cạnh lửa.
Giữa buổi chiều, nghe tiếng động cơ từ hạ lưu, chị Lan mồi hai đống còn lại và phủ lá tươi lên cả ba. Ba cột khói trắng bốc lên thẳng trong trời lặng gió. Con trai chị đứng trên bãi sỏi vẫy chiếc áo mưa màu cam. Nhóm tìm kiếm đi thuyền theo sông thấy khói từ xa và cập bãi trước khi trời tối.
Sau khi được tìm thấy, chị Lan dập lửa bằng nước sông và đất, khuấy tro cho tới khi nguội hẳn, rồi mới rời đi. Đó là bước mà nhiều người quên trong lúc mừng rỡ.
Nếu đang mùa khô, cùng tình huống ấy, cách làm đúng sẽ khác: không đốt lửa, chỉ xếp chữ X, trải áo mưa màu cam và thổi còi theo nhịp. Tín hiệu kém nổi hơn một chút, nhưng không kéo theo nguy cơ cháy cả cánh rừng ven sông.
Lỗi hay gặp với lửa và dấu mặt đất
Những lỗi dưới đây hoặc làm tín hiệu vô ích, hoặc gây nguy hiểm mới. Đọc kỹ trước khi mang bật lửa vào rừng.
| Lỗi | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đốt lửa dưới tán rừng | Khói tan trong tán cây, dễ bén lên cành | Chỉ đốt ở chỗ trống, nền đất trơ |
| Đốt lửa to suốt ngày | Hết củi, mệt, nguy cơ cháy lan | Giữ một đống mồi nhỏ, đốt ba đống khi nghe thấy người |
| Đốt nhựa cho có khói đen | Khói độc, ô nhiễm | Dùng cành lá tươi để có khói trắng |
| Dấu xếp quá nhỏ | Nhìn từ trên cao không thấy | Mỗi nét vài mét trở lên, nét rộng |
| Dấu cùng màu với nền | Hoà lẫn vào cảnh vật | Chọn vật tương phản, đảo lớp đất |
| Rời chỗ mà không để lại gì | Người tìm tới không biết bạn đi đâu | Xếp mũi tên chỉ hướng, để lại vật màu nổi |
Tập ở nhà: trên sân hoặc bãi cỏ, thử xếp chữ V bằng cành cây rồi leo lên tầng hai nhìn xuống. Bạn sẽ thấy ngay vì sao cần xếp lớn hơn nhiều so với cảm giác. Phần lửa thì chỉ tập ở nơi được phép đốt, có người lớn trông, có nước sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Ba đống lửa cầu cứu nên xếp như thế nào?
Xếp ba điểm lửa thành hình tam giác trên một chỗ trống đã dọn sạch lá khô, mỗi điểm cách nhau vài chục bước chân để nhìn từ xa thấy rõ ba đốm riêng. Chỉ giữ một đống nhỏ làm mồi, đốt cả ba khi nghe hoặc thấy người tìm.
Làm sao tạo khói trắng để làm tín hiệu ban ngày?
Khi lửa đã cháy mạnh, đặt lên trên cành lá tươi, cỏ tươi hoặc rêu ẩm. Hơi nước và nhựa cây bốc lên tạo khói trắng dày, nổi trên nền rừng xanh. Không đốt nhựa hay cao su, vì khói của chúng độc.
Chữ V và chữ X trên mặt đất khác nhau thế nào?
Chữ V nghĩa là cần giúp đỡ, dùng khi bị lạc và cần người tới đưa ra. Chữ X nghĩa là cần hỗ trợ y tế, dùng khi có người bị thương hoặc ốm nặng không tự đi được. Người nhìn từ trên cao dựa vào đó để chuẩn bị.
Mùa khô có nên đốt lửa làm tín hiệu không?
Mùa khô, gió mạnh, nhiều lá khô và cỏ tranh thì nguy cơ cháy rừng rất cao, nên tránh đốt. Hãy dùng còi, gương, vật màu nổi và dấu trên mặt đất. Chỉ đốt khi tính mạng bị đe doạ, trên nền đất trơ và có người canh.
Dấu cầu cứu trên mặt đất cần lớn cỡ nào?
Mỗi nét nên dài vài mét trở lên, càng lớn càng tốt, và rộng cỡ một sải tay. Dấu nhỏ nhìn từ trên cao chỉ là một vệt mờ. Thử xếp ở sân nhà rồi nhìn từ tầng hai sẽ thấy cần lớn hơn nhiều so với cảm giác.
Được tìm thấy rồi thì xử lý đống lửa thế nào?
Dập lửa bằng nước, phủ đất hoặc cát, dùng que khuấy đều tro rồi tưới tiếp, lặp lại tới khi sờ tay vào tro thấy nguội. Không rời đi khi vẫn còn khói hoặc than đỏ, kể cả lúc vội vã theo đội cứu nạn.