Không có chòm sao nào chỉ hướng được quanh năm ở Việt Nam, nên người đi dã ngoại cần biết mùa nào dùng chòm nào: mùa xuân và đầu hè dùng Bắc Đẩu và Nam Thập Tự, giữa hè dùng Bọ Cạp, mùa thu dùng Thiên Hậu, mùa khô cuối năm dùng Lạp Hộ. Thêm một luật dùng được bất cứ tháng nào: ngôi sao nào đang ở chỗ cao nhất của nó trên bầu trời phía nam thì đang đứng đúng chính nam.
Bài này là bảng tra để lên kế hoạch trước chuyến đi, không phải bài hướng dẫn từng chòm. Bạn sẽ có lịch theo từng cặp tháng cho khoảng tám chín giờ tối, cách tự dời giờ khi đi khuya hay dậy sớm, thời tiết từng vùng ảnh hưởng tới chuyện thấy sao, cách dùng chòm Bọ Cạp mùa hè và luật sao cao nhất, cùng một danh sách chuẩn bị theo mùa.
Vì sao bầu trời buổi tối đổi theo tháng
Trái Đất vừa tự quay vừa đi vòng quanh mặt trời. Vì đi vòng, mỗi tối cùng một giờ, các ngôi sao đã dịch về phía tây khoảng một độ so với tối hôm trước, cộng lại thành khoảng ba mươi độ mỗi tháng, tức hai giờ đồng hồ. Ngôi sao lên cao nhất lúc mười giờ tối đầu tháng sẽ lên cao nhất lúc tám giờ tối đầu tháng sau.
Hệ quả dùng được ngay: bảng trong bài này lập cho khoảng tám chín giờ tối. Nếu bạn ra ngoài lúc mười một giờ, bầu trời sẽ giống bảng của tháng sau; nếu dậy lúc ba giờ sáng, bầu trời giống bảng của ba tháng sau. Người hay đi đêm tháng Mười, dậy sớm lúc bốn giờ, sẽ thấy Lạp Hộ đã cao, Bắc Đẩu đang lên ở phía đông bắc, đúng như buổi tối tháng Một.
Còn một chuyện riêng của vĩ độ thấp: ở Việt Nam các chòm phía bắc không quay vòng quanh sao Bắc Cực cả đêm như ở vùng ôn đới, chúng mọc và lặn như các sao khác. Đó là lý do Bắc Đẩu và Thiên Hậu chia ca theo mùa, và cũng là lý do phía nam bầu trời nước ta có những chòm mà người phương bắc không bao giờ thấy, như Nam Thập Tự.
Lịch buổi tối theo từng cặp tháng
Giờ quan sát khoảng tám chín giờ tối, áp cho cả nước. Cột cuối là thời tiết thường gặp, vì thấy sao quan trọng không kém biết sao.
| Tháng | Phía bắc | Phía nam | Hướng đông tây | Thời tiết hay gặp |
|---|---|---|---|---|
| Mười Hai, Một | Thiên Hậu ở tây bắc, xuống dần; Bắc Đẩu chưa mọc | Lạp Hộ rất cao, sao sáng nhất trời ở đông nam | Lạp Hộ mọc ngay đầu tối tháng Mười Hai | Miền Bắc mù, sương thung lũng; Nam Bộ khô, trời trong |
| Hai, Ba | Bắc Đẩu mọc ở đông bắc, lên dần | Lạp Hộ ngả tây; Nam Thập Tự mọc về khuya | Lạp Hộ lặn lúc khuya | Miền Bắc mưa phùn, trời thấp; Tây Nguyên, Nam Bộ khô |
| Tư, Năm | Bắc Đẩu cao nhất, gáo úp | Nam Thập Tự đứng thẳng khoảng mười giờ tối tháng Tư, tám giờ rưỡi tối tháng Năm | Lạp Hộ lặn đầu tối tháng Tư, sau đó hết | Trời trong ở nhiều nơi; cuối tháng Năm Nam Bộ vào mùa mưa |
| Sáu, Bảy | Bắc Đẩu chúc về tây bắc | Bọ Cạp lên cao, sao đỏ ở tim cao nhất khoảng chín giờ tối giữa tháng Bảy | Không có Lạp Hộ; dùng chuyển động của sao | Mưa rào chiều tối ở Bắc Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ; miền Trung nắng khô |
| Tám, Chín | Bắc Đẩu sát tây bắc rồi khuất; Thiên Hậu mọc đông bắc | Bọ Cạp ngả tây nam | Lạp Hộ mọc gần nửa đêm tháng Chín | Mưa bão, nhiều mây; chọn đêm sau mưa |
| Mười, Mười Một | Thiên Hậu cao nhất khoảng chín giờ tối cuối tháng Mười Một | Ít sao sáng; một sao trắng sáng đứng lẻ thấp ở phía nam | Lạp Hộ mọc khoảng chín giờ rưỡi tối tháng Mười, bảy giờ rưỡi tháng Mười Một | Miền Trung mưa lớn; miền Bắc khô dần, trời trong |
Đọc bảng theo hướng bạn cần. Cần hướng bắc vào tháng Chín là tháng khó nhất: Bắc Đẩu vừa khuất, Thiên Hậu còn thấp; chờ khuya một chút hoặc dùng luật sao cao nhất ở mục dưới cho phía nam rồi suy ra bắc.
Luật sao cao nhất: dùng được mọi tháng
Mỗi ngôi sao lên cao nhất đúng khi nó ở chính nam hoặc chính bắc. Đây là hình học của bầu trời quay. Với hầu hết sao nằm ở nửa trời phía nam, lúc chúng lên cao nhất là lúc chúng đứng đúng phía trên điểm chính nam. Với sao ở xa phía bắc, lúc cao nhất là lúc ở chính bắc.
Khó là biết lúc nào nó cao nhất. Quanh đỉnh, ngôi sao gần như đi ngang, độ cao thay đổi rất chậm. Bằng mắt, bạn chỉ đoán được lúc cao nhất trong khoảng nửa giờ, tương đương sai số vài độ đến chục độ về hướng.
Cách làm chính xác hơn: hai lần cùng độ cao. Chọn một ngôi sao sáng ở phía đông nam đang lên. Khi nó đúng một độ cao nào đó, ví dụ ngang đỉnh một cọc ngắm cố định, đánh dấu hướng của nó trên mặt đất. Vài giờ sau, khi nó đã qua đỉnh và tụt xuống đúng độ cao ấy ở phía tây nam, đánh dấu lần nữa. Đường chia đôi góc giữa hai dấu là chính nam, sai số chỉ vài độ.
Ứng dụng mùa hè: chòm Bọ Cạp. Bọ Cạp hình chữ S lớn, tim là một sao đỏ rất sáng. Giữa tháng Bảy khoảng chín giờ tối, cuối tháng Sáu khoảng mười giờ, cuối tháng Tám khoảng bảy giờ, sao đỏ ấy ở cao nhất, nằm đúng phía trên chính nam. Đuôi cong của chòm khi đó chúc xuống gần chân trời phía nam.
Ứng dụng mùa thu: ngôi sao đứng lẻ. Tháng Mười, Mười Một, phía nam có một sao trắng sáng đứng một mình, cao chừng bốn năm nắm tay. Nó lên cao nhất khoảng chín giờ tối giữa tháng Mười, bảy giờ tối giữa tháng Mười Một.
Chuẩn bị theo mùa trước chuyến đi
Danh sách dưới đây dùng khi lên kế hoạch, vài ngày trước khi đi:
- Tra tuần trăng. Trăng tròn làm mờ phần lớn sao, chỉ còn sao sáng; Thiên Hậu và Nam Thập Tự vẫn thấy, nhưng Thập Tự Giả và sao mờ của Bắc Đẩu có thể mất. Tuần trăng non là tốt nhất.
- Chọn một chòm chính và một chòm dự phòng cho tháng đó theo bảng, học trước ở nhà cả hai.
- Ghi giờ cụ thể chòm chính lên cao nhất, mọc hay lặn, dời theo quy tắc hai giờ mỗi tháng.
- Xem mùa mưa của vùng sắp đến, không phải của nơi bạn ở: tháng Mười trời Hà Nội trong nhưng miền Trung có thể mưa cả tuần.
- Chọn chỗ trại có một phía thoáng đúng hướng chòm cần dùng: phía bắc cho Bắc Đẩu, Thiên Hậu; phía nam cho Nam Thập Tự, Bọ Cạp; phía đông hay tây cho Lạp Hộ.
- Áo ấm theo mùa: đêm tháng Mười Hai, tháng Một ở vùng núi phía Bắc và cao nguyên có thể xuống rất lạnh, đứng ngắm nửa giờ là run.
- Lịch trình và giờ quay đầu gửi người ở nhà, ghi cả chỗ dự định ngủ đêm.
Mang thêm một tờ giấy nhỏ chép bảng của đúng tháng đó, bọc trong túi nhựa. Ngoài trời, đọc một tờ giấy dưới đèn đỏ dễ hơn mở điện thoại sáng lóa.
Áp vào chuyến đi: bác Tư lên lịch ba chuyến trong năm
Bác Tư hay đi bộ đường núi với hội bạn đã nghỉ hưu, mỗi năm ba chuyến dài có ngủ lại. Năm nay bác dùng bảng để chọn trước chòm sao cho từng chuyến, và chọn luôn chỗ trại.
Chuyến tháng Tư lên vùng núi phía Bắc: chòm chính là Bắc Đẩu, cao nhất đầu tối, sao Bắc Cực cao chừng hai nắm tay, chỗ trại chọn trên sống đồi thoáng phía bắc. Dự phòng là luật sao cao nhất cho phía nam. Chuyến tháng Bảy xuống miền Trung, nơi tháng Bảy khô ráo: chòm chính là Bọ Cạp, chín giờ tối sao đỏ ở chính nam; chỗ trại chọn bãi trống nhìn ra hướng nam, bác ghi chú tránh chân đồi vì gió Lào nóng ban ngày làm người mệt. Chuyến tháng Mười Hai vào cao nguyên mùa khô: chòm chính là Lạp Hộ mọc đầu tối cho hướng đông, dự phòng là Thiên Hậu đã nghiêng về tây bắc.
Ba chuyến đều có người dẫn đường địa phương ở chặng không có lối mòn. Hội của bác vẫn đặt luật như mọi năm: tới giờ quay đầu thì quay, dù đã thấy đỉnh. Bảng sao không đổi luật đó; nó chỉ giúp đêm cắm trại có thêm một cách kiểm hướng khi điện thoại hết pin hoặc la bàn bị bỏ quên ở nhà.
Lỗi hay gặp khi dùng lịch sao
Lịch chỉ đúng khi đọc đúng giờ và đúng chỗ:
- Dùng bảng tám giờ tối cho lúc nửa đêm. Sửa: cộng một tháng cho mỗi hai giờ muộn hơn.
- Mang bảng của vùng ôn đới. Sách nước ngoài không nhắc Nam Thập Tự, và vẽ Bắc Đẩu luôn có mặt. Sửa: dùng bảng cho vĩ độ Việt Nam.
- Chọn chòm chính nhưng trại lại khuất đúng phía đó. Sửa: chọn chỗ trại theo hướng chòm cần dùng, từ lúc còn sáng.
- Tin luật sao cao nhất bằng mắt thường. Đoán lúc cao nhất dễ lệch nửa giờ. Sửa: dùng cách hai lần cùng độ cao nếu cần chính xác.
- Không có kế hoạch cho đêm mây. Mùa mưa có những tuần không thấy sao. Sửa: đánh dấu hướng từ lúc hoàng hôn, mang la bàn, tải bản đồ ngoại tuyến.
- Đi đêm vì đã có hướng. Sửa: hướng là để dùng khi trời sáng; trong rừng ban đêm, ở yên là lựa chọn an toàn. Gặp nạn thì gọi 112, báo chính quyền xã gần nhất.
Sau mỗi chuyến, ghi lại trong sổ: tháng, giờ, chòm đã dùng, lệch bao nhiêu so với la bàn. Sau vài năm, bạn có lịch sao của riêng mình, sát với nơi bạn hay đi hơn bất kỳ bảng nào.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào khó tìm hướng bằng sao nhất ở Việt Nam?
Khoảng tháng Tám, tháng Chín: Bắc Đẩu vừa khuất, Thiên Hậu còn thấp, Lạp Hộ chưa mọc buổi tối, lại đúng mùa mưa bão. Khi đó dùng chòm Bọ Cạp và luật sao cao nhất cho phía nam, hoặc chờ khuya để Thiên Hậu lên cao.
Vì sao mỗi tháng các sao lên sớm hơn hai giờ?
Vì Trái Đất đi vòng quanh mặt trời, mỗi ngày bầu trời đêm dịch khoảng một độ, tức bốn phút. Cộng lại một tháng khoảng ba mươi độ, bằng hai giờ quay của bầu trời. Quy tắc này giúp bạn tự dời bảng sang ngày và giờ khác.
Chòm Bọ Cạp chỉ hướng nam như thế nào?
Ngôi sao đỏ ở tim Bọ Cạp lên cao nhất khi đứng đúng phía trên chính nam, khoảng chín giờ tối giữa tháng Bảy. Hạ thẳng từ nó xuống chân trời lúc đó là có hướng nam. Đuôi cong của chòm chúc xuống gần chân trời phía nam.
Luật sao cao nhất có cần dụng cụ không?
Cách ước lượng bằng mắt không cần gì, nhưng sai số lớn. Cách hai lần cùng độ cao cần một cọc cố định và vài giờ chờ, đổi lại sai số chỉ vài độ. Phù hợp khi bạn đã ở lại qua đêm ở chỗ an toàn.
Đêm trăng tròn có tìm hướng bằng sao được không?
Được, nhưng chỉ còn sao sáng. Sao Bắc Cực, Thiên Hậu, Nam Thập Tự, đai Lạp Hộ vẫn thấy, còn các sao mờ giúp nhận chòm sẽ mất. Nếu chuyến đi rơi vào trăng tròn, học trước hình dạng chòm chỉ bằng các sao sáng của nó.
Có cần học tất cả các chòm trong bảng không?
Không cần. Với mỗi chuyến đi, chỉ cần một chòm chính và một chòm dự phòng cho đúng tháng đó, học kỹ ở nhà. Sau vài năm đi các mùa khác nhau, bạn sẽ tự quen cả bảng mà không phải học thuộc.