PhuongHuong.comPhương Hướng
Tìm hướng bằng sao trời

Xác định hướng đông tây bằng chòm Lạp Hộ: canh sao đầu đai lúc mọc và lúc lặn

Ngôi sao đầu đai Lạp Hộ mọc gần đúng chính đông, lặn gần đúng chính tây ở mọi nơi. Bảng giờ mọc lặn theo tháng, cách canh và sai số khi chân trời có núi.

A small group of Vietnamese hikers rests on a grassy plateau before dawn, one kneeling to set two wooden stakes in line with the eastern horizon, silhouettes, pale violet light

Ba ngôi sao thẳng hàng ở thắt lưng chòm Lạp Hộ có một ngôi sao rất đặc biệt: ngôi sao đầu đai phía tây nằm gần như đúng trên xích đạo trời, nên ở bất cứ đâu trên Trái Đất nó cũng mọc gần đúng chính đông và lặn gần đúng chính tây. Canh lúc nó vừa nhô khỏi chân trời hoặc vừa chạm chân trời, đánh dấu điểm đó, bạn có hướng đông hoặc tây với sai số chỉ một hai độ khi chân trời phẳng.

Lạp Hộ là chòm sao dễ nhận nhất của mùa khô ở Việt Nam, hiện buổi tối từ khoảng tháng Mười Hai đến tháng Tư. Phần dưới chỉ cách nhận đúng ngôi sao đầu đai, bảng giờ mọc và lặn theo tháng để biết đêm nào canh được, các bước đánh dấu, sai số khi chân trời có núi hay mặt biển, và vì sao ở nước ta Lạp Hộ đi gần đỉnh đầu nên khó dùng vào giữa đêm.

Vì sao ngôi sao đầu đai chỉ đúng đông tây

Mọi ngôi sao nằm trên xích đạo trời, tức vòng tròn tưởng tượng chiếu từ xích đạo Trái Đất lên bầu trời, đều mọc ở chính đông và lặn ở chính tây, bất kể người quan sát ở vĩ độ nào, bất kể mùa nào. Đây là hình học thuần tuý, giống như mặt trời vào ngày xuân phân và thu phân. Khác ở chỗ mặt trời trượt dọc theo mùa, còn ngôi sao thì giữ chỗ gần như cố định qua cả đời người.

Ngôi sao ở đầu tây của đai Lạp Hộ, tên quốc tế là Mintaka, nằm lệch khỏi xích đạo trời chưa tới nửa độ. Hai ngôi sao còn lại của đai lệch về phía nam một hai độ, vẫn rất gần. Vì thế cả đai mọc lên từ một điểm gần như chính đông. Nếu không chắc ngôi sao nào là đầu tây, lấy điểm giữa của đai cũng chỉ lệch thêm khoảng một độ.

Điểm cần nhớ: cách này cho hướng đông hoặc tây, không cho hướng bắc hay nam trực tiếp. Có đông rồi thì suy ra các hướng còn lại rất dễ: quay mặt về đông, tay trái là bắc, tay phải là nam. Đổi lại, nó có ưu thế lớn so với dùng sao Bắc Cực ở miền Nam: bạn nhìn về hướng đông hoặc tây, nơi nhiều bãi biển, đồng ruộng thoáng hơn chân trời phía bắc.

Nhận đúng Lạp Hộ và ngôi sao đầu đai

Tìm ba sao thẳng hàng, cách đều nhau. Đai Lạp Hộ là ba ngôi sao sáng ngang nhau, xếp thẳng hàng, dài chừng ba ngón tay khép khi duỗi thẳng tay. Không có nhóm sao nào khác trên trời mùa đông giống vậy.

Bốn sao sáng bao quanh đai. Đai nằm giữa một hình chữ nhật lớn do bốn sao tạo thành: một sao đỏ cam ở một góc, một sao trắng xanh rất sáng ở góc chéo đối diện. Đây là thân người thợ săn, đai là thắt lưng.

Ngôi sao đầu tây là ngôi sao mọc trước. Khi Lạp Hộ mọc ở phía đông, ở Việt Nam đai gần như dựng đứng, ngôi sao ở trên cùng là sao đầu tây, vì nó nhô lên khỏi chân trời trước. Khi Lạp Hộ lặn ở phía tây, ngôi sao ở dưới cùng, chạm chân trời trước, cũng chính là nó.

Đường kéo từ đai chỉ tới sao sáng nhất trời. Kéo dài đai về một phía bạn gặp ngôi sao sáng nhất bầu trời đêm, ở phía đông nam đai; kéo về phía kia gặp một sao đỏ cam sáng. Hai sao này giúp xác nhận đúng chòm, không dùng để lấy hướng.

Không nhầm với dải ba sao khác. Thỉnh thoảng ba hành tinh hoặc ba sao tình cờ thẳng hàng, nhưng khoảng cách không đều và không có hình chữ nhật bao quanh. Thiếu hình chữ nhật là chưa phải Lạp Hộ.

Giờ ngôi sao đầu đai mọc và lặn theo tháng

Bảng xấp xỉ cho toàn lãnh thổ, với chân trời phẳng. Mỗi tháng các giờ sớm hơn khoảng hai tiếng. Ô ghi ban ngày nghĩa là tháng đó không canh được sự kiện ấy.

Thời điểmMọc ở chính đông lúcLặn ở chính tây lúc
Cuối tháng Chínkhoảng 23 giờ 30ban ngày
Cuối tháng Mườikhoảng 21 giờ 30ban ngày
Cuối tháng Mười Mộtkhoảng 19 giờ 30khoảng 7 giờ 30 sáng, trời đã sáng
Cuối tháng Mười Haingay khi trời tốikhoảng 5 giờ 30 sáng
Cuối tháng Mộtban ngày, buổi tối đã caokhoảng 3 giờ 30 sáng
Cuối tháng Haiban ngàykhoảng 1 giờ 30 sáng
Cuối tháng Baban ngàykhoảng 23 giờ 30
Cuối tháng Tưban ngàykhoảng 21 giờ 30

Cặp dễ dùng nhất cho người đi cắm trại là mọc lúc đầu tối tháng Mười Một, tháng Mười Hai, và lặn lúc khuya vừa phải tháng Ba, tháng Tư. Từ tháng Năm đến tháng Tám, Lạp Hộ ở gần mặt trời, không dùng được.

Các bước canh mọc hoặc lặn và đánh dấu

Canh mọc khó hơn canh lặn, vì bạn phải đoán trước điểm sẽ nhô lên. Làm như sau:

  1. Tra giờ trong bảng, ra chỗ đứng trước khoảng hai mươi phút để mắt quen tối và chọn chỗ có chân trời đông hoặc tây thoáng nhất.
  2. Với canh lặn: theo dõi đai đang đi xuống, chọn ngôi sao ở dưới cùng, nhìn nó cho tới khi chạm đỉnh núi, mặt biển hay hàng cây.
  3. Với canh mọc: nhìn khu vực chân trời đông, khi hai ba sao trên cùng của Lạp Hộ đã ló lên thì ngôi sao đầu đai sẽ hiện ngay sau, gần như thẳng dưới vị trí đó.
  4. Đúng lúc sao vừa chạm hoặc vừa ló, cắm cọc thứ nhất chỗ bạn đứng, nhìn qua đỉnh cọc tới sao, cắm cọc thứ hai xa hơn hai ba bước theo đúng đường ngắm.
  5. Chọn ngay một vật mốc xa nằm trên đường ngắm: một gốc cây đứng riêng, một mỏm đá. Sáng ra, mốc này cho bạn hướng đông hoặc tây không cần sao.
  6. Ghi giờ, chỗ đứng và độ cao chân trời ước lượng bằng ngón tay vào sổ, để biết cần chỉnh bao nhiêu theo mục sau.

Nếu cả nhóm cùng canh, chia hai người hai cọc, một người hô khi thấy sao chạm chân trời. Làm cùng nhau nhanh hơn, và người thứ ba có thể soi đèn đỏ cho người cắm cọc, giữ được mắt của người canh.

Chân trời có núi, có biển: sai số đến từ đâu

Bảng giờ và luật chính đông, chính tây đúng với chân trời phẳng, tức mặt biển yên hay đồng bằng rộng. Ở miền núi, ngôi sao phải lên cao thêm vài độ mới vượt qua sống núi phía đông. Vì ở Việt Nam các ngôi sao mọc lên theo đường hơi nghiêng về phía nam, chứ không thẳng đứng hoàn toàn, nên điểm nó ló ra trên sống núi lệch về phía nam so với chính đông.

Độ lệch này nhỏ: núi cao năm độ so với tầm mắt thì ở miền Bắc lệch khoảng hai độ, ở miền Nam khoảng một độ. Núi cao mười lăm độ, tức một nắm tay rưỡi, lệch khoảng năm sáu độ ở miền Bắc. Với lúc lặn ở phía tây, lý luận giống hệt: sao chạm sống núi khi còn cao, lệch về phía nam so với chính tây. Quy tắc gọn: chân trời càng cao, chỉnh điểm đánh dấu về phía bắc càng nhiều, vào khoảng một phần ba độ cao núi ở miền Bắc.

Trên biển, sát mặt nước thường có một dải hơi nước dày, sao mờ đi và tắt trước khi thật sự chạm nước. Đánh dấu lúc sao biến mất là vẫn đủ tốt, lệch không đáng kể về hướng. Thứ đáng sợ hơn là sương và mây thấp ở chân trời mùa đông miền Bắc: nếu sao tắt ở độ cao hai ba ngón tay, bạn dùng chính độ cao đó để chỉnh như trường hợp có núi.

Còn một lý do khiến chỉ nên canh lúc mọc hay lặn: ở Việt Nam, khi Lạp Hộ lên cao nhất nó gần như ở trên đỉnh đầu, cao bảy tám chục độ, rất khó ước lượng đâu là chính nam bên dưới nó.

Áp vào chuyến đi: nhóm của Minh trên đồi cỏ cao nguyên tháng Mười Hai

Nhóm sáu người của Minh đi bộ hai ngày trên vùng đồi cỏ cao nguyên, cắm trại ở một bãi trống có người dân địa phương chỉ chỗ, lịch trình đã gửi cho người nhà, giờ quay đầu của mỗi ngày là ba giờ chiều. Tối đầu tiên, bảy giờ, trời trong và lạnh. Minh muốn tập canh Lạp Hộ mọc để có hướng đông, vì lộ trình hôm sau phải đi về phía đông qua hai quả đồi trống không có lối mòn rõ.

Chân trời phía đông là một sống núi cao chừng hai ngón tay. Lạp Hộ ló dần lên, đai gần như dựng đứng. Một bạn hô khi ngôi sao trên cùng của đai vừa vượt sống núi; Minh cắm hai cọc theo đường ngắm. Nhớ phần chỉnh cho chân trời cao, Minh dịch cọc thứ hai sang trái, tức về phía bắc, một chút xíu, chừng một độ. Mốc xa được chọn là một cây thông đứng lẻ trên sống núi.

Sáng hôm sau trời mù, cây thông vẫn thấy lờ mờ. Nhóm đi theo hướng cây thông, tới mỗi đỉnh đồi lại chọn mốc mới trên cùng đường. Gần trưa trời quang, một bạn kiểm bằng la bàn: hướng đi lệch chưa tới ba độ so với chính đông. Người trưởng nhóm vẫn giữ giờ quay đầu ba giờ chiều như đã hẹn, vì lệch ít không có nghĩa là đến kịp.

Lỗi hay gặp và cách sửa

Lạp Hộ dễ nhận nên người mới hay chủ quan ở những chỗ sau:

  • Dùng Lạp Hộ khi nó đang cao giữa trời. Ở nước ta nó đi gần đỉnh đầu; không có mốc nào để hạ đường. Sửa: chỉ dùng lúc mọc hoặc lặn.
  • Lấy nhầm ngôi sao đầu đông. Lệch thêm khoảng hai độ về phía nam. Sửa: khi mọc lấy sao trên cùng, khi lặn lấy sao dưới cùng.
  • Đánh dấu khi sao đã lên cao vài nắm tay. Sao lên càng cao càng lệch dần về phía nam. Sửa: đánh dấu ngay khi vừa ló, không chờ thêm.
  • Quên chỉnh cho chân trời có núi. Sửa: đo độ cao sống núi bằng ngón tay, dịch dấu về phía bắc khoảng một phần ba con số đó.
  • Canh vào tháng Sáu, tháng Bảy. Lạp Hộ khi đó ở gần mặt trời, không thấy. Sửa: xem bảng trước chuyến đi.
  • Rời khu trại để tìm chỗ có chân trời thoáng. Sửa: chọn chỗ trại từ lúc còn sáng; ban đêm không đi xa khỏi trại, nhất là ở rừng lạ và vùng giáp ranh khu bảo vệ.

Mang theo: hai cọc nhẹ, đèn đỏ, áo ấm vì giờ canh tháng Mười Hai thường lạnh, sổ ghi giờ, la bàn để kiểm vào sáng hôm sau.

Câu hỏi thường gặp

Chòm Lạp Hộ thấy vào mùa nào ở Việt Nam?

Buổi tối từ khoảng tháng Mười Hai đến tháng Tư là rõ nhất. Tháng Mười, tháng Mười Một nó mọc vào khuya và đầu tối. Từ tháng Năm đến tháng Tám nó ở gần mặt trời nên không quan sát được.

Ngôi sao nào trong đai Lạp Hộ mọc đúng chính đông?

Ngôi sao ở đầu tây của đai, khi mọc nằm trên cùng và khi lặn nằm dưới cùng. Nó lệch khỏi xích đạo trời chưa tới nửa độ. Hai sao còn lại lệch về phía nam một hai độ, vẫn đủ dùng nếu không phân biệt được.

Sai số khi dùng Lạp Hộ tìm hướng đông là bao nhiêu?

Với chân trời phẳng như mặt biển hay đồng bằng, khoảng một hai độ. Ở miền núi, chân trời cao làm điểm mọc lệch về phía nam, chỉnh lại bằng cách dịch dấu về phía bắc khoảng một phần ba độ cao sống núi.

Vì sao không dùng Lạp Hộ lúc nó lên cao nhất?

Ở Việt Nam, lúc lên cao nhất Lạp Hộ gần như ở trên đỉnh đầu. Từ một điểm gần thiên đỉnh, rất khó hạ một đường thẳng xuống đúng chính nam, nên sai số lớn hơn nhiều so với canh lúc mọc hoặc lặn.

Có thể dùng mặt trời theo cách tương tự không?

Mặt trời chỉ mọc chính đông, lặn chính tây vào khoảng ngày xuân phân và thu phân; các ngày khác lệch theo mùa, có lúc hơn hai mươi độ. Ngôi sao đầu đai thì gần như không đổi chỗ mọc qua các năm, nên ổn định hơn.

Cần làm gì nếu mây che đúng lúc sao mọc?

Đánh dấu tạm theo hướng đai đang ló ra, ghi giờ, rồi chờ. Nếu mây vẫn còn, dùng cách lặn vào cuối đêm hoặc chờ sáng để kiểm bằng la bàn và bóng nắng. Không nên rời trại đi tìm chỗ khác giữa đêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138