Nếu còn khoảng một giờ trước khi trời tối mà bạn vẫn chưa tìm được đường ra, hãy dừng lại và chuẩn bị qua đêm ngay, đừng cố đi tiếp. Ở Việt Nam, chạng vạng ngắn, chỉ khoảng hai mươi đến ba mươi phút, và dưới tán rừng thì tối sớm hơn ngoài trời trống. Người cố đi trong bóng tối dễ ngã, dễ trượt xuống khe, và gần như chắc chắn đi lệch hướng.
Một đêm ngoài trời ngoài kế hoạch nghe đáng sợ, nhưng phần lớn người lạc qua được đêm đầu tiên nếu giữ được người khô và nằm cách mặt đất. Bài này đi theo thứ tự công việc trong giờ cuối có ánh sáng, cách chọn chỗ, cách giữ khô, cách đối phó côn trùng và vắt, cách chia ca trong đêm, và việc cần làm khi trời vừa sáng.
Vì sao phải dừng sớm, trước khi tối hẳn
Ở vĩ độ thấp như Việt Nam, mặt trời lặn gần như thẳng đứng xuống chân trời, nên khoảng thời gian từ lúc mặt trời khuất tới lúc tối hẳn ngắn hơn nhiều so với các nước ở xa xích đạo. Trong rừng nhiều tầng tán, ánh sáng dưới đất đã yếu đi rõ rệt từ trước lúc mặt trời lặn, nhất là ở sườn khuất nắng hay đáy thung lũng. Bạn tưởng còn một tiếng nữa mới tối, nhưng dưới tán cây có khi chỉ còn nửa tiếng nhìn rõ đường.
Mọi việc chuẩn bị chỗ nghỉ, từ dọn đất, căng bạt, nhặt củi, lấy nước, đều làm nhanh gấp mấy lần khi còn sáng. Làm trong bóng tối bằng đèn pin vừa chậm, vừa tốn pin, vừa dễ bị thương. Và quan trọng nhất, một nhóm đã dừng lại dựng chỗ nghỉ thì tinh thần khác hẳn một nhóm đang mò mẫm trong đêm.
Cách tính đơn giản: biết giờ mặt trời lặn hôm đó, trừ đi khoảng một giờ, đó là giờ dừng. Nếu bạn đang ở sườn phía đông của dãy núi, hoặc trời âm u, trừ thêm nửa tiếng nữa. Đặt chuông báo trên đồng hồ hay điện thoại cho giờ dừng ấy, và tuân theo nó dù cảm giác "sắp ra rồi".
Giờ cuối cùng có ánh sáng: làm theo thứ tự này
Khi đã quyết dừng, mỗi phút ánh sáng đều quý. Thứ tự dưới đây đặt những việc khó làm trong tối lên trước.
- Báo tin nếu còn sóng. Nhắn cho người ở nhà vị trí, tình trạng và quyết định qua đêm; gọi 112 nếu chưa gọi. Sau đó chuyển điện thoại sang chế độ máy bay.
- Chọn chỗ nằm theo các tiêu chí ở mục sau, trong vòng vài chục mét quanh chỗ đang đứng, không đi xa tìm chỗ "đẹp hơn".
- Dựng mái che bằng bạt, áo mưa hoặc túi rác cỡ lớn, căng thấp, dốc về một phía để nước chảy ra.
- Làm lớp lót dưới người bằng lá khô, cành nhỏ, balo rỗng, tấm xốp ngồi, càng dày càng tốt.
- Lấy nước nếu có nguồn ở gần, hoặc chuẩn bị hứng nước mưa.
- Nhặt củi nếu có thể đốt lửa an toàn, nhặt gấp đôi lượng bạn nghĩ là đủ.
- Mặc thêm lớp áo khô trước khi lạnh, thay tất ướt, đeo đèn đội đầu sẵn trên cổ.
Nếu thời gian không đủ cho cả bảy việc, ba việc không được bỏ là báo tin, lớp lót dưới người và mái che. Nhiều người dành cả giờ cuối để nhóm lửa rồi phải nằm trên đất ướt suốt đêm.
Chọn chỗ nằm: nên và không nên
Chỗ nằm tốt không cần đẹp, chỉ cần không có thứ đe doạ bạn trong lúc ngủ. Bảng dưới đặt các chỗ nên chọn cạnh các chỗ phải tránh.
| Nên chọn | Phải tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Gò đất hơi cao, bằng phẳng | Lòng suối khô, bãi bồi sát mép nước, đáy khe hẹp | Mưa đêm trên thượng nguồn có thể làm nước dâng rất nhanh |
| Dưới tán cây sống khỏe, cành chắc | Dưới cây chết đứng, cành khô treo lơ lửng | Gió đêm làm cành khô rơi xuống |
| Cách xa chân vách dốc | Chân vách đá, chân taluy đất vừa đào | Đá lở, đất sạt khi mưa |
| Gần chỗ trống để làm tín hiệu | Giữa bụi rậm kín mít | Người tìm khó thấy, khó nghe |
| Nền đất ráo, ít kiến | Cạnh tổ kiến, ổ mối, lối thú đi | Kiến đốt, thú đi qua ban đêm |
| Có vật chắn gió như tảng đá, gốc cây đổ | Đỉnh sống núi trống trải, nơi có sét khi dông | Gió lùa làm mất nhiệt, sét đánh chỗ cao |
Trước khi trải đồ, đứng giữa chỗ đã chọn, nhìn lên trên, nhìn xung quanh, nhìn xuống chân một lượt. Nhìn lên tìm cành khô, nhìn quanh tìm dấu nước lũ cũ như rác mắc trên cành cây, nhìn xuống tìm tổ kiến và lỗ hang.
Giữ khô và cách đất: hai việc quan trọng hơn lửa
Ướt là thứ làm lạnh nhanh nhất. Ngay cả ở rừng nhiệt đới, một đêm mưa gió với áo quần ướt sũng có thể làm người mất nhiệt nghiêm trọng, nhất là ở vùng núi cao phía Bắc vào mùa đông hay Tây Nguyên mùa mưa. Giữ người khô là việc số một.
Mặt đất hút nhiệt của bạn suốt đêm. Nằm thẳng trên đất ẩm thì dù mặc áo ấm vẫn run. Lớp lót dày bằng lá khô, cành nhỏ, balo, tấm xốp giúp cách nhiệt tốt hơn cả một chiếc áo khoác thêm.
Thay đồ ướt bằng đồ khô trước khi ngủ. Nếu có áo, tất khô trong túi chống nước, thay ngay khi dừng chân. Đồ ướt vắt kiệt rồi treo dưới mái che, sáng mai mặc lại khi đi.
Ngồi co người, tựa lưng vào nhau. Nhóm vài người ngồi sát nhau, lưng tựa lưng hoặc nằm thành hàng, chia hơi ấm. Người lạnh nhất, nhỏ nhất nằm ở giữa.
Che đầu và cổ. Mũ, khăn trùm đầu, mũ áo khoác giữ được nhiều hơi ấm hơn người ta tưởng.
Ăn một chút trước khi ngủ. Cơ thể tạo nhiệt từ thức ăn. Một nắm lương khô, kẹo, hạt giúp bạn bớt run trong nửa đêm.
Côn trùng, vắt và thú rừng ban đêm
Trong đêm, những thứ làm người lạc khổ sở nhất thường nhỏ hơn họ tưởng. Vài cách giảm phiền:
- Buộc ống quần vào tất hoặc giày, mặc áo dài tay, bôi thuốc chống muỗi nếu có. Muỗi rừng nhiều nhất vào lúc chập tối và gần sáng.
- Mùa mưa ở nhiều khu rừng có vắt: nhét quần vào tất, kiểm tra cổ chân, bẹn, sau gáy trước khi ngủ. Gỡ vắt bằng cách dùng móng tay đẩy phần miệng ra khỏi da, không giật mạnh.
- Treo đồ ăn và rác cách chỗ nằm một quãng, trên cành cây, để chuột và thú nhỏ không đến gần.
- Thú rừng lớn thường tránh người. Nghe tiếng động lạ thì bật đèn, nói to, gõ vào gậy; không chạy trong bóng tối.
- Giũ giày, giũ áo trước khi mặc lại vào buổi sáng, vì rết, bọ cạp hay chui vào chỗ ấm và tối.
Đừng để nỗi sợ thú rừng làm bạn bỏ chỗ nằm đã chọn để đi tiếp trong đêm. Rủi ro từ việc đi lại trong bóng tối lớn hơn nhiều so với rủi ro từ thú rừng ở hầu hết các khu rừng người hay đi.
Đêm dài: chia ca, giữ tinh thần, vẫn để ý tín hiệu
Với nhóm từ ba người trở lên, chia ca thức canh khoảng hai giờ một lượt. Người thức canh giữ lửa nếu có, lắng nghe tiếng người, tiếng còi, nhìn ánh đèn ở xa, và để ý xem có ai trong nhóm run nhiều, nói lẫn lộn hay không. Đội tìm kiếm có thể đi tìm cả trong đêm, nên người thức canh luôn để còi và đèn trong tay.
Bóng tối khiến mọi tiếng động to gấp đôi và mọi nỗi lo nặng gấp đôi. Nói chuyện nhỏ với nhau, kể lại những gì đã làm đúng hôm nay, lên kế hoạch cho sáng mai. Với trẻ nhỏ, giao một việc như giữ đèn, đếm tiếng còi, sẽ giúp con bớt sợ. Người lớn tuổi thì nên được nằm ở chỗ khô nhất, ấm nhất, và nhắc uống nước đều.
Đi một mình thì khó hơn. Hãy ngủ chập chờn từng giấc ngắn, đặt còi và đèn ngay cạnh tay, và mỗi lần tỉnh giấc thì nghe một lúc trước khi ngủ lại. Đừng tự trách mình vì đã lạc; việc đó để dành cho lúc đã về nhà.
Trời vừa sáng: làm gì trước khi quyết định tiếp
Buổi sáng là lúc người lạc có lợi thế nhất: đủ ánh sáng, không khí mát, đội tìm kiếm bắt đầu ngày mới. Đừng vội vã nhổ trại rồi đi.
- Bật điện thoại xem có sóng, có tin nhắn không; gửi tin báo vẫn an toàn kèm vị trí.
- Ăn uống một chút, thay lại đồ đã khô, kiểm tra chân và các vết xước.
- Ghi nhận hướng mặt trời mọc để có hướng đông, đối chiếu với những gì nhớ về đường đã đi.
- Ra chỗ trống gần nhất, trải vật màu nổi, thổi còi vài loạt và lắng nghe.
- Xét lại câu hỏi ở yên hay đi, với thông tin mới của buổi sáng, rồi mới hành động.
Nếu quyết định đi, để lại một mũi tên chỉ hướng và một vật màu nổi ở chỗ nằm đêm qua, vì đội tìm kiếm có thể đến đó trước khi gặp bạn. Nếu quyết định ở lại, dời chỗ ngồi ban ngày ra mép chỗ trống, nơi dễ thấy hơn chỗ nằm đêm qua, nhưng vẫn giữ mái che để trở lại khi mưa.
Sai lầm hay gặp trong đêm đầu tiên và cách sửa
Phần lớn những đêm khổ sở ngoài trời không đến từ thời tiết xấu bất thường, mà từ vài lỗi lặp đi lặp lại. Đọc trước để tránh:
| Sai lầm | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Cố đi thêm "nửa tiếng nữa" | Trời tối giữa chừng, dựng chỗ nghỉ bằng đèn pin | Đặt chuông báo giờ dừng và tuân theo |
| Nằm thẳng trên đất | Run cả đêm dù mặc áo ấm | Lót lá khô, cành nhỏ, balo dày một gang tay trở lên |
| Để áo mưa trong balo vì "chưa mưa" | Mưa nửa đêm, cả người ướt sũng | Căng mái che trước khi tối, dù trời đang tạnh |
| Đốt hết pin đèn và điện thoại đầu hôm | Nửa đêm có người tìm mà không còn gì để báo hiệu | Tắt đèn, chế độ máy bay, chỉ dùng khi có lý do |
| Cả nhóm cùng ngủ say | Bỏ lỡ tiếng còi, ánh đèn của người tìm | Chia ca thức canh, người canh giữ còi và đèn |
| Nằm cạnh suối cho tiện lấy nước | Nước dâng ban đêm, tiếng suối che tiếng gọi | Nằm trên gò cao, cách xa mép nước |
Bài tập trước chuyến đi: một buổi chiều ở công viên hoặc sân nhà, thử căng bạt và làm lớp lót chỉ bằng đồ trong balo, bấm giờ. Lần đầu thường mất gấp đôi thời gian bạn nghĩ. Biết con số ấy, bạn sẽ hiểu vì sao phải dừng trước khi trời tối cả tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Bị lạc trong rừng có nên đi tiếp vào ban đêm không?
Không nên. Đi trong bóng tối rất dễ ngã, trượt xuống khe, đi lệch hướng và tốn pin đèn. Hãy dừng trước khi tối khoảng một giờ, dựng chỗ nghỉ, phát tín hiệu và chờ tới sáng mới quyết định tiếp.
Chạng vạng ở Việt Nam kéo dài bao lâu?
Ở vĩ độ thấp như Việt Nam, từ lúc mặt trời khuất tới khi tối hẳn chỉ khoảng hai mươi đến ba mươi phút. Dưới tán rừng thì ánh sáng yếu đi còn sớm hơn, nên giờ dừng nên đặt trước giờ mặt trời lặn khoảng một tiếng.
Không có lều thì dựng chỗ trú tạm thế nào?
Căng bạt, áo mưa hoặc túi rác cỡ lớn thấp giữa hai thân cây, dốc về một phía để nước chảy ra, tựa vào tảng đá hoặc gốc cây đổ để chắn gió. Quan trọng không kém mái che là lớp lót dày bằng lá khô, cành nhỏ dưới người.
Qua đêm trong rừng nhiệt đới có bị lạnh không?
Có thể, nhất là khi mưa gió và quần áo ướt, ở vùng núi cao phía Bắc vào mùa đông hay cao nguyên mùa mưa. Giữ người khô, nằm cách đất, che đầu cổ và ngồi sát nhau là những cách giữ ấm hiệu quả nhất.
Nên chọn chỗ nằm như thế nào để an toàn?
Chọn gò đất hơi cao, bằng phẳng, dưới tán cây sống khỏe, xa lòng suối, chân vách đá, tổ kiến và lối thú. Nhìn lên tìm cành khô, nhìn quanh tìm dấu nước lũ cũ, nhìn xuống tìm hang lỗ trước khi trải đồ.
Đêm trong rừng có cần thức canh không?
Với nhóm từ ba người trở lên, nên chia ca khoảng hai giờ một lượt để giữ lửa nếu có, nghe tiếng tìm kiếm và để ý người bị lạnh. Đi một mình thì ngủ từng giấc ngắn, đặt còi và đèn ngay cạnh tay.