PhuongHuong.comPhương Hướng
Tìm hướng bằng sao trời

Tìm sao Bắc Cực bằng chòm Thiên Hậu: dùng chữ W khi mùa thu không thấy Bắc Đẩu

Mùa thu buổi tối Bắc Đẩu nằm dưới chân trời, chòm Thiên Hậu hình chữ W thay thế. Cách nhận chữ W từ Việt Nam, hướng dò tới sao Bắc Cực và giờ nó ở cao nhất.

Two Vietnamese teenagers lie on sleeping mats beside a tent at a lakeside campsite at night, gazing up at the northern sky, low angle from behind their heads, cold blue tones

Từ khoảng tháng Chín đến tháng Một, buổi tối ở Việt Nam gần như không thấy Bắc Đẩu, nên bạn dùng chòm Thiên Hậu: năm ngôi sao xếp thành chữ W, nằm phía bắc, đối diện Bắc Đẩu qua sao Bắc Cực. Ba đỉnh nhọn của chữ W luôn quay về phía sao Bắc Cực; dò từ đỉnh giữa theo hướng đó chừng hai lần bề ngang cả chữ, bạn sẽ gặp một sao sáng vừa đứng lẻ, thấp bằng vĩ độ nơi đứng.

Cách này kém gọn hơn hai sao chỉ của Bắc Đẩu, vì chữ W không có hai ngôi sao chĩa thẳng như mũi tên. Đổi lại, có một mẹo theo giờ giúp nó chính xác hơn hẳn: vào lúc Thiên Hậu lên cao nhất, đỉnh giữa nằm gần đúng phía trên sao Bắc Cực. Phần dưới chỉ cách nhận chữ W khi nó nằm nghiêng, cách dò, bảng giờ theo tháng và những nhầm lẫn hay gặp.

Vì sao mùa thu phải đổi sang Thiên Hậu

Bắc Đẩu và Thiên Hậu nằm hai bên sao Bắc Cực, gần như đối xứng. Bầu trời quay quanh sao Bắc Cực, nên khi một chòm lên cao thì chòm kia xuống thấp. Ở vùng ôn đới, cả hai đều không bao giờ lặn, lúc nào cũng nhìn được ít nhất một. Ở Việt Nam, sao Bắc Cực chỉ cao mười đến hai mươi độ, nên chòm nào đi xuống phía dưới nó là chìm hẳn dưới chân trời.

Kết quả là hai chòm chia nhau các mùa. Buổi tối mùa xuân và đầu hè, Bắc Đẩu làm việc. Buổi tối mùa thu và đầu đông, Thiên Hậu thay ca. Có những tuần chuyển mùa, khoảng tháng Tám và tháng Hai, bạn thấy cả hai cùng lúc, một chòm thấp ở tây bắc, một chòm thấp ở đông bắc, và sao Bắc Cực ở khoảng giữa.

Người mới hay mang theo đúng một cách tìm sao Bắc Cực, học thuộc Bắc Đẩu rồi đi cắm trại tháng Mười, ngước lên không thấy cái gáo đâu và kết luận đêm nay không tìm được hướng. Biết thêm Thiên Hậu là lấp chỗ trống đó. Nhóm đi chơi cuối năm, mùa trời khô và quang nhất ở nhiều vùng, lại chính là mùa của chòm này.

Nhận ra chữ W khi nhìn từ Việt Nam

Năm sao, sáng gần ngang nhau. Thiên Hậu không có sao nào thật chói, nhưng năm sao đủ rõ để thấy ngay cả ở ven đô. Chúng xếp thành đường gấp khúc hai chữ V nối nhau, bề ngang cả chữ chừng một nắm tay rưỡi khi duỗi thẳng tay.

Từ nước ta, nó hay hiện như chữ M. Sách nước ngoài gọi là chữ W vì ở đó nó thường được vẽ khi nằm dưới sao Bắc Cực. Ở Việt Nam bạn chỉ thấy nó khi nó nằm phía trên sao Bắc Cực, nên lúc lên cao nhất nó trông như chữ M, ba đầu nhọn chúc xuống phía chân trời.

Lúc mới mọc nó nằm nghiêng. Đầu tối tháng Chín, chòm sao còn thấp ở đông bắc, nằm dựng gần như đứng, giống chữ W xoay ngang. Đến khuya tháng Một nó trôi về tây bắc và nghiêng theo chiều ngược lại.

Ba đầu nhọn là chìa khoá. Dù chữ quay theo kiểu nào, ba điểm nhọn gồm hai đầu chữ và đỉnh giữa luôn hướng về phía sao Bắc Cực, còn hai đáy chữ V quay ra ngoài. Nắm được điều này, bạn không cần nhớ hình chữ đang là W hay M.

Đừng nhầm với các nhóm sao chữ chi khác. Ở dải Ngân Hà mùa thu có nhiều nhóm sao gấp khúc. Thiên Hậu nằm ở phía bắc, cách sao Bắc Cực chừng ba nắm tay, và nằm ngay trên dải sáng mờ của Ngân Hà nếu trời đủ tối.

Các bước dò từ chữ W tới sao Bắc Cực

Làm lần lượt, mỗi bước kiểm lại trước khi sang bước sau:

  1. Tìm năm sao của Thiên Hậu ở nửa trời phía bắc, xác định đâu là hai đầu chữ, đâu là đỉnh giữa.
  2. Ước lượng bề ngang cả chữ, từ đầu này tới đầu kia, bằng bàn tay duỗi thẳng; thường vào khoảng một nắm tay rưỡi.
  3. Từ đỉnh giữa, kẻ một đường vuông góc với chữ, đi về phía mà ba đầu nhọn quay tới.
  4. Đi theo đường đó chừng hai lần bề ngang chữ, tức khoảng ba nắm tay. Đây là vùng để tìm, không phải điểm chính xác: sao Bắc Cực có thể lệch sang một bên một chút.
  5. Trong vùng đó, chọn ngôi sao sáng vừa phải đứng lẻ, và kiểm độ cao của nó bằng nắm tay: phải gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng.
  6. Làm phép thử đứng yên: ngắm nó qua một ngọn cây hay đỉnh cọc, chờ hai mươi phút; nó không xê dịch, trong khi chính chòm Thiên Hậu đã trôi rõ.
  7. Hạ thẳng từ ngôi sao xuống chân trời, đánh dấu bằng hai cọc hoặc một hàng đá, chọn thêm một mốc xa nằm đúng hướng đó.

Bước bốn là chỗ khác với cách dùng Bắc Đẩu. Đường từ chữ W không chĩa đúng tâm như hai sao chỉ, nên bạn cần bước năm và bước sáu để chốt. Người nóng vội bỏ hai bước này thường chọn nhầm một sao sáng ở gần đó.

Giờ Thiên Hậu lên cao nhất theo tháng

Mẹo chính xác nhất của chòm này: lúc nó lên cao nhất trên trời phía bắc, đỉnh giữa nằm gần đúng phía trên sao Bắc Cực. Hạ thẳng từ đỉnh giữa xuống là có hướng bắc với sai số chỉ vài độ, ngay cả khi sao Bắc Cực bị cây che. Giờ dưới đây là xấp xỉ cho toàn lãnh thổ, lệch vài chục phút không đáng kể.

Thời điểmThiên Hậu cao nhất lúcGhi chú
Cuối tháng Chínkhoảng 1 giờ sángĐầu tối còn thấp ở đông bắc, dò theo ba đầu nhọn
Cuối tháng Mườikhoảng 23 giờThức khuya một chút là dùng được mẹo đỉnh giữa
Cuối tháng Mười Mộtkhoảng 21 giờThời điểm thuận tiện nhất trong năm
Cuối tháng Mười Haikhoảng 19 giờVừa tối hẳn là đã ở cao nhất
Cuối tháng Mộtkhoảng 17 giờ, trời còn sángBuổi tối nó đã trôi về tây bắc; dò theo ba đầu nhọn
Tháng Hai trở điban ngàyBuổi tối thấp dần, chuyển sang Bắc Đẩu

Quy luật để tự tính các ngày khác: mỗi tháng, giờ lên cao nhất sớm hơn khoảng hai tiếng. Lúc ở cao nhất, chòm sao ngừng đi lên và bắt đầu trôi sang trái khi bạn nhìn về phía bắc. Nếu không chắc đã tới đỉnh chưa, ngắm đỉnh giữa qua một cọc thẳng đứng; khi nó nằm ngay trên đỉnh cọc rồi bắt đầu lệch, đó là lúc.

Bốn cách lấy hướng mùa thu: độ chính xác và khi nào dùng

Không phải đêm nào cũng dùng được mẹo tốt nhất. Chọn cách theo giờ và theo chỗ đứng của bạn:

CáchĐộ chính xác khoảngKhi nào dùng
Dò theo ba đầu nhọn, tìm sao lẻ ở cuối đườngVài độ nếu tìm đúng sao Bắc Cực; sai hẳn nếu nhận nhầmBất cứ giờ nào chòm sao hiện rõ và phía bắc thoáng tới sát chân trời
Hạ thẳng từ đỉnh giữa lúc chòm sao ở cao nhấtVài độKhi giờ trong đêm khớp bảng trên, nhất là khi sao Bắc Cực bị cây hay núi che
Kiểm chéo với Bắc Đẩu vào đêm giao mùaChính xác nhất, gần bằng dùng hai sao chỉQuanh tháng Tám và tháng Hai, khi cả hai chòm cùng hiện thấp hai bên
Theo dõi các sao phía bắc quay quanh một tâmThô, cỡ mười độKhi đã ngồi chờ sáng ở chỗ an toàn, có thời gian và không chắc chòm nào

Cách nào cũng nên đi kèm phép thử độ cao bằng nắm tay. Ghi vào sổ cách đã dùng và giờ làm, để sáng hôm sau biết hướng này đáng tin tới đâu khi so với la bàn. Nhóm có nhiều người thì giao mỗi người một cách, rồi so: ba kết quả gần nhau là đủ tin.

Áp vào chuyến đi: hai anh em cắm trại bên hồ cuối tháng Mười Một

Hai anh em mười lăm và mười bảy tuổi đi cắm trại cùng bố ở một khu cắm trại có quản lý bên hồ chứa nước, trời khô, không trăng. Bố đã dặn trước ba điều: không ai rời khu trại sau khi trời tối, đèn đầu luôn mang trên người, và trước chín giờ rưỡi cả nhà đi ngủ. Bài tập tối đó chỉ là tìm hướng bắc để sáng mai đi bộ vòng quanh hồ theo đúng lộ trình đã định.

Người anh tìm Bắc Đẩu trước, như đã học, và không thấy. Người em nhớ ra mùa này phải dùng Thiên Hậu, tìm được năm sao gấp khúc ở phía bắc, lúc đó gần chín giờ, đang hiện như chữ M cao nhất trên trời. Cả hai chỉ cần hạ thẳng từ đỉnh giữa xuống. Để chắc, người anh đếm ba nắm tay từ đỉnh giữa xuống dưới và gặp một sao sáng vừa phải, cao chừng một nắm tay rưỡi trên mặt hồ, đúng với vĩ độ miền Trung nơi họ ở.

Hai anh em cắm cọc ngắm và chọn một mỏm đồi bên kia hồ làm mốc bắc. Sáng hôm sau bố đưa la bàn cho kiểm: lệch chưa đầy năm độ. Bố chỉ nhắc thêm một điều, cũng là điều hay bị quên: tìm được hướng không làm cho đường đi ban đêm an toàn hơn, nên hướng tìm ban đêm là để dùng khi trời đã sáng.

Lỗi hay gặp và cách sửa

Phần lớn lỗi với Thiên Hậu đến từ việc coi nó giống hệt Bắc Đẩu.

  • Dò từ đáy chữ V thay vì đỉnh giữa. Đường đi chệch hẳn sang một bên. Sửa: luôn bắt đầu từ ngôi sao ở giữa năm sao.
  • Đi ngược hướng, ra phía hai đáy chữ V. Đường dẫn ra xa sao Bắc Cực, lên giữa trời. Sửa: nhớ câu "ba đầu nhọn chỉ về sao Bắc Cực".
  • Đi quá xa hoặc quá gần. Sửa: đo bề ngang chữ trước, rồi đặt hai lần độ dài đó, khoảng ba nắm tay.
  • Nhận đại sao sáng nhất trong vùng. Sửa: bắt buộc qua phép thử độ cao và phép thử đứng yên.
  • Dùng mẹo đỉnh giữa sai giờ. Mẹo chỉ đúng khi chòm sao ở cao nhất. Lệch một hai giờ, đỉnh giữa đã trôi sang bên, đường hạ thẳng xuống lệch tới hàng chục độ. Sửa: tra bảng giờ, hoặc chờ nó qua đỉnh cọc.
  • Tìm sao lúc đã lạc và hoảng. Sửa: nếu đã không biết mình ở đâu, ưu tiên dừng lại, giữ ấm, báo tin; khi nguy hiểm gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất. Tìm hướng chỉ có ích khi bạn còn biết mình định đi đâu.

Luyện trước ở nhà vào một tối tháng Mười Một: ra sân thượng lúc chín giờ, tìm Thiên Hậu, hạ thẳng từ đỉnh giữa, rồi kiểm lại bằng la bàn trong điện thoại. Lặp lại lúc mười một giờ để thấy mẹo đỉnh giữa lệch ra sao khi sai giờ.

Câu hỏi thường gặp

Chòm Thiên Hậu nhìn thấy vào tháng nào ở Việt Nam?

Buổi tối từ khoảng tháng Chín đến tháng Một là thuận nhất, đẹp nhất quanh cuối tháng Mười Một khi nó lên cao nhất vào khoảng chín giờ tối. Những tháng khác nó vẫn có mặt nhưng vào nửa đêm hoặc gần sáng.

Thiên Hậu và Bắc Đẩu có thể thấy cùng lúc không?

Có, vào những đêm giao mùa quanh tháng Tám và tháng Hai, một chòm thấp ở tây bắc và một chòm thấp ở đông bắc. Khi đó sao Bắc Cực nằm khoảng giữa hai chòm, rất dễ kiểm chéo.

Vì sao chữ W trông như chữ M khi nhìn ở nước ta?

Vì ở vĩ độ thấp, chòm sao chỉ hiện khi nằm phía trên sao Bắc Cực, lúc đó ba đầu nhọn chúc xuống phía chân trời. Dù trông như W hay M, chỉ cần nhớ ba đầu nhọn luôn quay về sao Bắc Cực.

Dò từ Thiên Hậu có chính xác bằng dùng Bắc Đẩu không?

Kém hơn một chút nếu chỉ dò theo hướng ba đầu nhọn, vì đường dò không chĩa đúng tâm. Nhưng dùng mẹo hạ thẳng từ đỉnh giữa vào lúc chòm sao ở cao nhất thì sai số chỉ vài độ, tương đương Bắc Đẩu.

Ở miền Nam có dùng được Thiên Hậu không?

Dùng được. Chòm sao vẫn lên khá cao ở phía bắc, chỉ có sao Bắc Cực là thấp, chừng một nắm tay. Vì vậy ở Nam Bộ mẹo hạ thẳng từ đỉnh giữa lại càng có ích, không cần thấy sao Bắc Cực cũng lấy được hướng.

Có cần biết tên năm ngôi sao trong chữ W không?

Không cần. Bạn chỉ cần biết đâu là hai đầu chữ, đâu là đỉnh giữa và đâu là hai đáy chữ V. Tên sao có ích khi đọc sách thiên văn, còn ngoài trời hình dạng mới là thứ dẫn đường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138