Khi bị lạc, nước quan trọng hơn đồ ăn rất nhiều: người có thể nhịn ăn vài ngày mà vẫn tỉnh táo, nhưng thiếu nước trong cái nóng ẩm của rừng nhiệt đới thì chỉ sau một ngày đã mệt lả, đau đầu và bắt đầu quyết định sai. Việc cần làm là uống đủ phần mình có, giảm mất mồ hôi, tìm nguồn nước gần và làm sạch nó trước khi uống nếu có thể.
Bài này nói về chuyện uống thế nào cho đúng khi nước ít, các dấu hiệu mất nước theo mức độ, cách tìm nguồn nước trong rừng, bảng so sánh các cách làm sạch nước, những nguồn không được uống, và danh sách mang theo để không bao giờ phải lo chuyện này quá nhiều.
Cơ thể cần bao nhiêu nước khi đang lạc
Một người trưởng thành ngồi yên trong bóng râm, trời không quá nóng, cần khoảng hai lít nước mỗi ngày. Đi bộ đường rừng, leo dốc, mang balo dưới nắng ẩm thì mất nước nhanh hơn nhiều, có thể gấp đôi hoặc hơn, chủ yếu qua mồ hôi. Trẻ nhỏ và người lớn tuổi mất nước nhanh hơn người khỏe mạnh và ít khi kêu khát kịp lúc.
Điều này có nghĩa là lượng nước bạn mang theo cho một chuyến nửa ngày, thường một đến hai lít, sẽ cạn khá nhanh nếu chuyến đi kéo dài ngoài kế hoạch. Đó là lý do việc giảm mồ hôi quan trọng không kém việc tìm nước: mỗi giờ bạn nghỉ trong bóng râm thay vì leo dốc giữa trưa là một phần nước được giữ lại trong người.
Nước còn liên quan tới khả năng suy nghĩ. Mất nước nhẹ đã làm người ta cáu kỉnh, khó tập trung, dễ chọn sai hướng. Nhiều người lạc kể lại rằng quyết định tệ nhất của họ được đưa ra vào giữa buổi chiều nắng, khi chai nước đã cạn từ lâu.
Uống khi khát hay chia khẩu phần?
Đừng nhịn khát để dành nước. Nhiều người nghĩ uống từng ngụm nhỏ để kéo dài chai nước là khôn. Thực ra nước trong chai không giúp gì cho bạn; nước trong người mới giúp. Nhịn khát làm bạn mất sức và mất tỉnh táo sớm hơn.
Hãy dè sẻn mồ hôi. Nghỉ trong bóng râm vào giữa trưa, đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn, cởi bớt áo khoác khi leo dốc, đi chậm lại. Giảm mồ hôi là cách tiết kiệm nước hiệu quả nhất.
Uống đều từng lượt vừa phải. Mỗi lần vài ngụm lớn, cách nhau đều đặn, tốt hơn tu một hơi dài rồi nhịn mấy giờ.
Ăn ít đi nếu nước rất ít. Tiêu hoá thức ăn khô, mặn, nhiều đạm cũng cần nước. Khi nước gần cạn mà chưa có nguồn, ưu tiên uống, ăn ít lại, chọn đồ ngọt hơn đồ mặn.
Chia đều trong nhóm, ưu tiên người yếu. Trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người bị thương được uống trước. Một người kiệt sức vì mất nước làm cả nhóm không đi được.
Dấu hiệu mất nước theo từng mức
Mất nước đến từ từ và người lớn hay bỏ qua những dấu hiệu sớm. Bảng dưới giúp bạn nhận ra ở mình và ở người đi cùng.
| Mức | Dấu hiệu | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Nhẹ | Khát, môi khô, nước tiểu vàng sẫm và ít hơn, hơi mệt | Uống nước, nghỉ trong bóng râm, giảm vận động |
| Vừa | Đau đầu, chóng mặt khi đứng dậy, cáu gắt, mệt rõ, ít đi tiểu | Dừng đi, uống từng ngụm đều, nếu có thì pha gói muối uống bù nước theo hướng dẫn |
| Nặng | Lú lẫn, nói lắp, không đi tiểu nhiều giờ, mạch nhanh, da nhăn khô | Gọi cứu nạn ngay, giữ người nằm trong bóng râm, cho uống từng ngụm nhỏ nếu còn tỉnh |
| Ở trẻ nhỏ | Khóc ít nước mắt, lờ đờ, môi khô nứt, ít tã ướt | Coi là khẩn cấp hơn người lớn, ưu tiên nước cho trẻ, gọi cứu nạn sớm |
Một mẹo đơn giản để theo dõi cả nhóm là hỏi nhau màu nước tiểu mỗi lần dừng nghỉ. Nghe hơi ngại, nhưng đó là chỉ dấu nhanh và đáng tin nhất khi không có dụng cụ gì.
Tìm nguồn nước trong rừng
Rừng Việt Nam phần lớn không thiếu nước, nhưng nước không phải lúc nào cũng nằm gần chỗ bạn đang đứng. Những manh mối giúp tìm:
- Đi theo địa hình xuống thấp. Nước tụ ở đáy thung lũng, khe núi. Đi xuống một đoạn ngắn theo sườn thoải, không lao xuống khe dốc.
- Lắng nghe tiếng nước. Sáng sớm và chiều muộn yên tĩnh, tiếng suối nghe rõ hơn.
- Để ý thảm thực vật. Một dải cây xanh rậm hơn, có dương xỉ, chuối rừng, môn nước giữa sườn khô thường báo có mạch nước.
- Hứng nước mưa. Căng bạt hoặc áo mưa nghiêng, đặt chai, nồi ở góc thấp. Nước mưa hứng trực tiếp, không chảy qua lá bẩn, là nguồn sạch nhất bạn có thể có trong rừng.
- Hứng sương sớm. Buộc vải sạch vào cổ chân, đi qua bãi cỏ đẫm sương rồi vắt vào chai. Được ít nhưng có ích khi không còn gì.
- Đào ở bờ trong khúc suối cạn. Ở chỗ lòng suối khô, đào một hố ở mép trong khúc quanh, nước có thể rỉ ra sau một lúc.
Đừng rời chỗ đã đánh dấu đi quá xa chỉ để tìm nước, trừ khi đã quyết định di chuyển. Đi lấy nước thì để lại mũi tên chỉ hướng, mang theo còi, và đặt giờ quay về.
Làm sạch nước: so sánh các cách
Nước suối trong vắt vẫn có thể chứa vi khuẩn, ký sinh trùng gây tiêu chảy. Tiêu chảy khi đang lạc làm mất nước nhanh hơn nhiều. Bảng dưới so sánh các cách làm sạch phổ biến.
| Cách | Hiệu quả | Khi nào dùng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đun sôi | Diệt hầu hết vi sinh vật | Có nồi, có lửa an toàn | Để sôi sùng sục khoảng một phút; lên núi cao để lâu hơn |
| Viên khử khuẩn nước | Tốt với vi khuẩn, vi rút; kém hơn với vài loại ký sinh trùng | Không đun được | Làm đúng liều và đủ thời gian chờ ghi trên gói |
| Bình hoặc ống lọc cầm tay | Lọc tốt vi khuẩn, ký sinh trùng; nhiều loại không lọc vi rút | Đi rừng nhiều, cần nhanh | Kết hợp viên khử nếu nguồn nước gần khu dân cư |
| Phơi chai nhựa trong dưới nắng | Giảm vi sinh vật nếu nắng gắt đủ lâu | Không còn cách nào khác, ngày nắng to | Cần khoảng sáu giờ nắng to, nước phải trong |
| Lọc qua vải, qua cát | Chỉ loại cặn, không diệt vi sinh vật | Làm bước đầu cho nước đục | Lọc xong vẫn phải đun hoặc khử |
Nếu không có cách nào làm sạch và đang khát nặng, uống nước suối chảy, trong, ở phía thượng nguồn của khu dân cư vẫn tốt hơn để mình mất nước nghiêm trọng. Nguy cơ đau bụng có thể xử lý sau, còn mất nước nặng thì nguy hiểm ngay.
Những nguồn nước không được uống và danh sách mang theo
Một số thứ trông như nước uống được nhưng sẽ làm bạn tệ hơn:
- Nước biển, nước lợ ở cửa sông: muối làm cơ thể mất nước nhanh hơn.
- Nước tiểu: chứa chất thải cơ thể đang cố đào thải, không bù được nước.
- Nước đọng tù, có mùi lạ, có xác động vật, có váng dầu hoặc bọt bất thường.
- Nước chảy ra từ khu ruộng, vườn vừa phun thuốc, hoặc gần bãi khai thác, khu chăn nuôi.
- Nhựa, nước từ dây leo, cây lạ mà bạn không biết chắc; nhựa trắng đục hoặc có vị đắng thì tuyệt đối không uống.
Danh sách mang theo để không phải lo nhiều: ít nhất hai lít nước mỗi người cho chuyến nửa ngày ở rừng nóng, nhiều hơn cho chuyến dài; một gói viên khử khuẩn nước nhẹ như tờ giấy; một túi hoặc bình gấp gọn để chứa nước tìm được; vài gói muối uống bù nước; một tấm bạt nhỏ vừa che mưa vừa hứng nước. Chừng ấy thứ nặng không bao nhiêu mà đổi được cả một ngày an toàn.
Tình huống giả định: nhóm bạn Minh cạn nước giữa trưa
Nhóm bốn người của Minh lạc từ mười giờ sáng trên một sườn đồi khô mùa nắng. Mỗi người mang một chai nước rưỡi lít, tới mười hai giờ trưa thì cả nhóm chỉ còn chừng nửa chai. Một bạn bắt đầu đau đầu, cáu gắt, đòi đi xuống khe để tìm suối ngay lập tức.
Minh cho cả nhóm vào ngồi dưới một bụi tre rậm, cởi bớt áo khoác, chia đều chỗ nước còn lại cho mỗi người vài ngụm, phần nhiều hơn cho bạn đang đau đầu. Cả nhóm thống nhất nghỉ tới ba giờ chiều khi nắng dịu, trong lúc đó nhắn tin vị trí cho người ở nhà ở chỗ còn một vạch sóng.
Trong lúc nghỉ, một bạn để ý phía dưới sườn có một dải cây xanh sẫm hơn hẳn. Lúc nắng dịu, hai người mang còi và chai rỗng đi xuống theo sườn thoải, đánh dấu đường bằng dải vải, tìm được một khe nước nhỏ đang rỉ. Họ hứng đầy chai, thả viên khử khuẩn mang theo, chờ đủ thời gian rồi mới chia cho cả nhóm. Đội tìm kiếm tới vào chập tối, khi cả nhóm vẫn đủ tỉnh táo để đáp còi.
Điểm mấu chốt: nhóm không lao đi tìm nước giữa trưa nắng, mà giữ mồ hôi trước, rồi tìm nước có chủ đích theo dấu hiệu thảm thực vật, có đánh dấu đường và có giờ quay về.
Tập trước ở nhà để không lúng túng khi cần
Những kỹ năng về nước nghe đơn giản, nhưng làm lần đầu giữa rừng thì rất dễ sai. Một buổi cuối tuần là đủ để tập:
- Đo lượng nước thật mình uống trong một buổi đi bộ dài ở công viên hoặc đồi gần nhà vào ngày nắng, để biết con số của chính mình thay vì đoán.
- Thử căng tấm bạt hứng nước trong một cơn mưa ở sân nhà, xem mất bao lâu để được một chai.
- Đọc kỹ hướng dẫn trên gói viên khử khuẩn nước bạn định mang: liều bao nhiêu cho một lít, chờ bao nhiêu phút. Ghi lại lên một mẩu giấy dán vào gói.
- Thử đun sôi nước bằng bếp nhỏ hoặc nồi dã ngoại trên sân, ở chỗ được phép, để biết mất bao lâu và tốn bao nhiêu nhiên liệu.
- Cho trẻ lớn trong nhà tự quản chai nước của mình trong một buổi đi chơi, để con quen uống đều mà không chờ tới khi khát khô cổ.
Chỉ cần làm mỗi việc một lần, lúc thật sự cần bạn sẽ không phải vừa lo vừa đọc hướng dẫn trong ánh đèn pin.
Câu hỏi thường gặp
Bị lạc trong rừng có nên uống nước suối không?
Nên làm sạch trước bằng cách đun sôi, dùng viên khử khuẩn hoặc bình lọc. Nếu không có cách nào và đang khát nặng, uống nước suối chảy, trong, ở xa khu dân cư vẫn tốt hơn để mất nước nghiêm trọng.
Có nên nhịn uống để dành nước khi bị lạc không?
Không nên nhịn khát. Nước trong người mới giúp bạn tỉnh táo và đủ sức. Hãy uống đều phần mình có, đồng thời giảm mồ hôi bằng cách nghỉ trong bóng râm, đi lúc mát và đi chậm lại.
Đun nước suối bao lâu thì uống được?
Để nước sôi sùng sục khoảng một phút là đủ diệt hầu hết vi sinh vật gây bệnh. Ở núi cao, nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn nên nên đun lâu hơn một chút. Để nguội trong nồi có nắp trước khi rót vào chai.
Làm sao biết mình đang mất nước?
Dấu hiệu sớm là khát, môi khô, nước tiểu vàng sẫm và ít. Nặng hơn là đau đầu, chóng mặt khi đứng dậy, cáu gắt, mệt rõ. Lú lẫn, không đi tiểu nhiều giờ là mức nặng, cần gọi cứu nạn ngay.
Hứng nước mưa trong rừng có sạch không?
Nước mưa hứng trực tiếp bằng bạt, áo mưa sạch vào chai hay nồi là nguồn sạch nhất bạn có thể có trong rừng. Nếu nước chảy qua lá cây hay mái lán bẩn thì nên đun hoặc khử trước khi uống.
Một người đi rừng nửa ngày nên mang bao nhiêu nước?
Với rừng nóng ẩm, mỗi người nên mang ít nhất khoảng hai lít cho chuyến nửa ngày, nhiều hơn nếu leo dốc dài hoặc trời nắng gắt. Mang thêm viên khử khuẩn và túi chứa nước để dùng khi chuyến đi kéo dài ngoài kế hoạch.