Bị lạc trong rừng, việc đầu tiên là đứng lại ngay tại chỗ, không đi thêm bước nào cho tới khi đã làm xong bốn việc: dừng, nghĩ lại đường vừa đi, nhìn kỹ xung quanh và lập một kế hoạch có giờ giấc. Phần lớn những vụ lạc kéo dài thành nhiều ngày không bắt đầu từ chỗ người ta lạc xa, mà từ mười lăm phút đầu tiên, khi người đi vội vàng chọn một hướng "chắc là đúng" rồi đi tiếp và rời xa thêm khỏi nơi mọi người sẽ tìm.
Bài này đi theo đúng thứ tự của mười lăm phút ấy: dấu hiệu cho biết bạn đã lạc chứ không chỉ đang đi chậm, cách dừng sao cho có ích, cách dựng lại đường đã đi trong đầu, những thứ cần quan sát, và ba kế hoạch bạn có thể chọn. Cuối bài là một tình huống giả định của nhóm bạn Minh và bảng lỗi hay gặp để bạn đem ra tập trước ở công viên.
Dấu hiệu cho thấy bạn đã lạc, không chỉ là đi chậm
Người mới thường nhận ra mình lạc rất muộn, vì trong đầu luôn có câu "đi thêm chút nữa chắc ra". Nếu thấy từ hai dấu hiệu dưới đây trở lên, hãy coi như đã lạc và làm theo các bước sau, đừng chờ chắc chắn:
- Lối mòn mờ dần rồi tách thành nhiều nhánh nhỏ, đất không còn bị nện chặt, lá khô phủ kín, cành cây chắn ngang tầm mặt. Lối người đi thường có cành bị bẻ, lối thú đi thì thấp và chui dưới bụi rậm.
- Thời gian không khớp kế hoạch. Theo lịch trình, sau bốn mươi phút phải gặp con suối, nay đã một tiếng mà chưa thấy, hoặc gặp suối quá sớm.
- Địa hình đi ngược dự tính. Đáng lẽ đang xuống dốc thì lại phải leo, hoặc đã vượt một yên ngựa mà kế hoạch không có.
- Mốc quen biến mất. Ngọn đồi trọc lẽ ra phải ở bên tay phải đã không còn thấy qua tán cây, tiếng xe hay tiếng suối nghe được lúc trước tắt hẳn.
- Bạn bắt đầu tự trấn an thành tiếng, kiểu "chắc đi vòng một chút thôi", hoặc cả nhóm im lặng và đi nhanh hơn. Đó là dấu hiệu của tâm lý, nhưng rất đáng tin.
Nhận ra sớm là lợi thế lớn nhất. Lúc mới lệch khỏi đường, bạn thường chỉ cách lối đúng vài trăm mét và vẫn nhớ khá rõ đoạn vừa đi. Mỗi mười lăm phút đi tiếp trong trạng thái mơ hồ, khoảng cách ấy có thể tăng gấp mấy lần, còn trí nhớ thì mờ đi.
Bước một: dừng lại cho đúng cách
Dừng không có nghĩa là ngồi phịch xuống và lo lắng. Dừng đúng là biến chỗ đang đứng thành một điểm mốc có thể tìm lại được, để mọi việc sau đó đều tính từ đây.
- Đứng yên, uống vài ngụm nước, ăn một miếng gì đó. Đường huyết thấp và khát làm người ta nóng vội. Ba phút này không mất gì cả.
- Đánh dấu chỗ đứng. Treo một dải vải sáng màu hoặc chiếc khăn lên cành cây ngang tầm mắt, hoặc xếp một ụ đá nhỏ bên lối. Từ giờ, nếu đi dò quanh, bạn luôn có chỗ để quay về.
- Xem giờ và ghi lại. Ghi giờ hiện tại, giờ xuất phát và giờ mặt trời lặn hôm đó vào điện thoại hoặc sổ tay. Biết mình còn bao nhiêu ánh sáng thì mới tính được kế hoạch.
- Kiểm tra điện thoại một lần. Xem còn bao nhiêu pin, có sóng hay không, ứng dụng bản đồ tải ngoại tuyến có hiện vị trí không. Sau đó bật chế độ tiết kiệm pin, đừng mở đi mở lại.
- Gọi to và thổi còi ba tiếng. Nếu bạn vừa tách khỏi nhóm, rất có thể người khác còn ở gần. Chờ một phút để nghe trả lời rồi mới làm bước tiếp theo.
Nếu bạn đi một mình mà đã có dấu hiệu chấn thương, choáng váng hoặc trời sắp tối, thì sau bước dừng hãy gọi ngay đường dây tìm kiếm cứu nạn 112 khi còn sóng, đừng đợi tự xoay xở xong mới gọi. Gọi sớm mà sau đó tự ra được thì chỉ cần báo lại; gọi muộn khi pin đã cạn thì không còn cách nào khác.
Bước hai: nghĩ lại đường đã đi, từng đoạn một
Bắt đầu từ điểm cuối cùng bạn biết chắc. Đó có thể là ngã ba có cây gạo lớn, chỗ qua suối, bãi nghỉ ăn trưa. Đừng bắt đầu từ chỗ "hình như"; một điểm chắc chắn đáng giá hơn mười điểm phỏng đoán.
Ước thời gian và hướng từ điểm đó tới đây. Đi rừng có dốc, người mang balo thường chỉ được khoảng hai đến ba cây số mỗi giờ, đường khó còn chậm hơn. Nếu đã đi hai mươi phút từ ngã ba, bạn có lẽ chỉ cách đó vài trăm mét đến một cây số.
Nhớ lại mặt trời ở phía nào. Nếu lúc rời ngã ba, nắng chiếu vào lưng và bây giờ chiếu vào má trái, bạn đã rẽ khá nhiều. Đây là kiểu thông tin hướng mà ai cũng có, chỉ cần nhớ để ý.
Nhớ các chỗ phải chọn đường. Chỗ cây đổ chắn lối phải vòng, chỗ có hai nhánh đi xuống, chỗ bạn rẽ theo tiếng nước. Lạc thường bắt đầu ở đúng một trong những chỗ ấy.
Hỏi từng người trong nhóm, riêng từng người. Mỗi người nhớ một đoạn khác nhau. Hỏi riêng trước rồi mới so, để người nói to nhất không kéo cả nhóm theo trí nhớ của mình.
Bước ba: nhìn và nghe xung quanh trước khi chọn hướng
Quan sát có chủ đích trong năm phút, bạn sẽ có thêm dữ kiện thật để thay cho cảm giác. Những thứ nên nhìn và nghe:
- Hướng mặt trời và bóng cây, để biết đại khái đông, tây, nam, bắc. Buổi sáng mặt trời ở nửa trời phía đông, buổi chiều ở nửa phía tây; ở Việt Nam vào giữa trưa mặt trời lên rất cao nên bóng ngắn, khó đọc hướng.
- Địa hình: bạn đang ở sườn dốc, đáy khe hay gần sống núi. Leo lên một mỏm đá hoặc chỗ trống gần đó, không xa quá vài chục mét, có khi thấy được đỉnh đồi, nương rẫy, mái nhà hay đường dây điện.
- Âm thanh: tiếng xe máy, tiếng gà gáy, tiếng chó sủa, tiếng máy cưa, tiếng suối lớn. Âm thanh trong rừng dội lại và dễ đánh lừa hướng, nên nghe nhiều lần, quay người từ từ để định.
- Dấu vết người: gốc cây bị chặt, vỏ chai, dây nilon buộc trên cành, vết dao trên thân cây. Gặp chúng chưa có nghĩa là đúng đường, chỉ có nghĩa là người từng qua đây.
- Trạng thái cả nhóm: ai mệt, ai còn bao nhiêu nước, ai có đèn pin, áo mưa, điện thoại còn pin. Kế hoạch tốt phải vừa sức người yếu nhất.
Đừng chỉ dựa vào một loại dấu hiệu. Rêu, ngọn cây nghiêng hay tổ kiến thường lừa người hơn là giúp. Mặt trời, địa hình và tiếng động có thật từ khu dân cư mới là ba nguồn đáng tin nhất trong lúc này.
Bước bốn: tính một kế hoạch có giờ dừng
Sau khi dừng, nghĩ và nhìn, bạn chỉ có ba lựa chọn thật sự. Điều quan trọng là chọn một, nói to cho cả nhóm nghe và đặt luôn giờ dừng lại để xét lại.
| Kế hoạch | Hợp khi nào | Giới hạn phải đặt trước |
|---|---|---|
| Quay về điểm cuối biết chắc | Nhớ khá rõ đường vừa đi, còn ít nhất hai giờ trời sáng, mọi người còn sức | Đi tối đa thời gian bằng thời gian đã đi từ điểm đó; quá giờ chưa thấy thì dừng lại |
| Dò quanh chỗ đánh dấu để tìm lại lối | Tin rằng lối mòn ở rất gần, chỉ mất dấu vài phút trước | Mỗi lượt dò chỉ đi trong tầm nhìn thấy dải vải đánh dấu, rồi quay về |
| Ở yên, phát tín hiệu và chờ | Đã có người biết lịch trình, có người bị thương, trời sắp tối, hoặc không nhớ gì về đường đã đi | Chọn chỗ thoáng gần đó, thổi còi theo giờ, giữ pin điện thoại cho cuộc gọi cần thiết |
| Đi theo một đường chặn lớn | Biết chắc có con đường, dòng sông lớn hay đường điện chạy ngang một phía | Chỉ đi khi hướng ấy rõ ràng, có giờ quay lại, không lội theo lòng suối hẹp |
Kế hoạch "cứ đi rồi tính" không nằm trong bảng, vì nó chính là cách biến lạc vài trăm mét thành lạc vài cây số. Nếu không chọn nổi giữa hai phương án, hãy chọn phương án ít làm bạn rời xa chỗ đang đứng hơn.
Áp vào một chuyến đi: nhóm bạn Minh lạc lúc ba giờ chiều
Nhóm bốn người của Minh đi một cung rừng đồi thấp nửa ngày, có người ở nhà biết lịch trình và giờ hẹn báo về là sáu giờ tối. Khoảng ba giờ chiều, sau khi vòng qua một cây đổ, lối mòn mờ dần rồi mất. Cả nhóm đi thêm mười phút theo một rãnh nước với hy vọng gặp lại đường, thì Minh để ý mặt trời đang chiếu thẳng vào mặt, trong khi kế hoạch là đi về phía đông.
Minh bảo cả nhóm dừng, buộc khăn đỏ lên cành cây, ghi giờ: mười lăm giờ mười. Mặt trời lặn hôm đó khoảng mười bảy giờ bốn mươi. Hỏi riêng từng người, cả bốn đều nhớ cây đổ và nhớ rằng sau đó đã rẽ trái theo rãnh nước. Điện thoại của một bạn còn sáu mươi phần trăm pin, bản đồ ngoại tuyến hiện chấm vị trí nhưng không thấy lối mòn trên bản đồ.
Cả nhóm chọn kế hoạch quay về cây đổ, giới hạn hai mươi phút, đúng bằng thời gian đã đi từ đó. Mười hai phút sau họ thấy lại thân cây và nhận ra lối mòn thật ra rẽ phải, chỉ bị lá phủ. Nếu đến mười lăm giờ ba mươi vẫn không thấy, kế hoạch dự phòng là ra chỗ trống gần nhất, nhắn tin vị trí cho người ở nhà và gọi 112.
Điều đáng học không phải là họ may mắn, mà là họ dừng khi mới lệch mười phút đường, có điểm đánh dấu, có giờ giới hạn và có phương án hai. Thiếu một trong mấy thứ đó, câu chuyện có thể khác hẳn.
Lỗi hay gặp trong mười lăm phút đầu và cách sửa
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở người mới đi rừng lẫn người đã quen đường. Nên đọc to cho cả nhóm trước chuyến đi.
| Lỗi | Vì sao nguy hiểm | Làm gì thay vào |
|---|---|---|
| Đi nhanh hơn khi thấy lạ | Rời xa điểm biết chắc nhanh hơn, mệt hơn, dễ ngã | Dừng ngay khi có hai dấu hiệu lạc |
| Chia nhóm tỏa đi tìm đường | Từ một nhóm lạc thành nhiều người lạc | Cả nhóm ở cùng nhau, chỉ dò trong tầm nhìn dải đánh dấu |
| Mở điện thoại liên tục để xem bản đồ | Pin cạn trước khi cần gọi cứu | Xem một lần, ghi lại, bật tiết kiệm pin |
| Đi theo lòng suối xuống dưới | Suối dẫn tới thác, vực, đoạn đá trơn; mưa lũ dâng nhanh | Chỉ đi theo suối lớn từ bờ cao, khi đã biết nó dẫn ra đâu |
| Ngại gọi cứu vì sợ phiền | Gọi muộn khi đã tối, đã hết pin | Gọi sớm, tự ra được thì báo lại |
| Không ghi giờ | Không biết mình còn bao nhiêu ánh sáng | Ghi giờ dừng và giờ mặt trời lặn ngay bước một |
Bài tập ở nhà: ra công viên rộng, nhờ một người dẫn bạn đi vòng vèo mười phút rồi dừng lại. Không nhìn điện thoại, bạn tự kể lại đường đã đi, chỉ hướng về cổng và ước khoảng cách. Sau đó kiểm tra bằng điện thoại. Làm vài lần, bạn sẽ quen thói quen để ý đường và mặt trời ngay cả khi chưa lạc.
Câu hỏi thường gặp
Bị lạc trong rừng có nên gọi 112 ngay không?
Nên gọi sớm nếu có người bị thương, trời sắp tối, bạn đi một mình hoặc hoàn toàn không nhớ đường đã đi. Nếu chỉ vừa mất lối vài phút và còn nhiều giờ sáng, hãy dừng và thử quay về điểm cuối biết chắc trước, nhưng đặt giờ giới hạn rõ ràng.
Quy tắc STOP khi bị lạc là gì?
STOP là cách nhớ bốn việc phải làm theo thứ tự khi nhận ra mình lạc: dừng lại, suy nghĩ về đường đã đi, quan sát xung quanh, rồi lập kế hoạch. Mục đích là không để nỗi lo đẩy bạn đi tiếp theo một hướng chưa kiểm chứng.
Làm sao biết mình đã lạc hay chỉ đang đi chậm hơn dự tính?
Hãy coi là đã lạc khi có từ hai dấu hiệu trở lên: lối mòn mờ và tách nhánh, thời gian không khớp lịch trình, địa hình đi ngược dự tính, mốc quen biến mất. Thà dừng sớm mất vài phút còn hơn đi tiếp nửa tiếng sai hướng.
Đánh dấu chỗ dừng bằng gì để không làm hại cây?
Dùng dải vải hoặc khăn sáng màu buộc lỏng lên cành, ụ đá nhỏ, hoặc cành khô xếp thành mũi tên trên mặt đất. Không chặt cây, không khắc vào thân cây. Khi ra khỏi rừng, nhớ tháo lại dải vải nếu còn quay lại được.
Một nhóm bị lạc có nên chia nhau đi tìm đường không?
Không nên. Chia nhóm thường biến một nhóm lạc thành nhiều người lạc ở nhiều nơi, khiến việc tìm kiếm khó hơn rất nhiều. Cả nhóm ở cùng nhau; nếu cần dò, một hai người đi trong tầm nhìn và tầm nghe, giữ liên lạc bằng còi.
Có nên tin vào cảm giác hướng của mình khi lạc không?
Cảm giác hướng trong rừng rậm rất hay sai, đặc biệt khi trời âm u và địa hình lên xuống nhiều. Hãy chỉ tin cảm giác khi nó khớp với ít nhất một dữ kiện khác như hướng mặt trời, địa hình hoặc la bàn.