Nếu đã có người biết bạn đi đâu và về lúc nào, thì ở yên một chỗ dễ thấy thường là lựa chọn an toàn hơn; nếu không ai biết, bạn còn sức, còn ánh sáng và có một hướng ra đáng tin, thì việc tự đi ra có cơ sở hơn. Không có câu trả lời đúng cho mọi trường hợp, nhưng có những câu hỏi giúp bạn trả lời đúng cho trường hợp của chính mình.
Bài này đặt ra những câu hỏi đó theo thứ tự nên hỏi, đưa một bảng so sánh hai lựa chọn, ba tình huống giả định khác nhau, cách làm nếu đã quyết ở yên và cách làm nếu đã quyết đi. Phần cuối là những sai lầm khiến người lạc tự làm khó đội tìm kiếm.
Vì sao ở yên thường giúp được tìm thấy nhanh hơn
Người tìm kiếm luôn bắt đầu từ nơi bạn được thấy lần cuối hoặc nơi bạn dự định đi qua, rồi mở rộng dần ra. Khi bạn đứng yên, vùng cần tìm cũng đứng yên. Khi bạn di chuyển, nhất là di chuyển không có hướng rõ, vùng ấy cứ lớn dần lên theo mỗi giờ, và người tìm phải đoán bạn đã đi đâu.
Một người lạc ở yên còn giữ được sức, giữ được nước và ít bị ngã. Đi rừng không đường mòn, nhất là xuống dốc, là lúc dễ trật cổ chân hoặc trượt ngã nhất. Một chấn thương nhỏ khi đang lạc biến tình huống phiền toái thành tình huống nguy hiểm.
Ngoài ra, chỗ ở yên có thể được chuẩn bị để dễ thấy và dễ nghe: dải vải sáng màu, còi theo giờ, đống lửa nhỏ ở chỗ an toàn khi cần. Người đang đi thì gần như không làm được những việc đó. Vì vậy hầu hết các bài huấn luyện kỹ năng đều dạy trẻ em và người mới câu "lạc thì ở yên". Câu ấy đúng trong đa số trường hợp, nhưng nó dựa trên một giả định: có người sẽ đi tìm. Nếu giả định đó không đúng, cần cân nhắc lại.
Năm câu hỏi cần trả lời trước khi quyết định
Hãy trả lời lần lượt, thành tiếng nếu đi cùng nhóm. Mỗi câu "có" ở câu một và hai nghiêng về ở yên; mỗi câu "có" ở câu ba đến năm nghiêng về tự đi.
- Có ai biết lịch trình và giờ về của bạn không? Người ở nhà, chủ nhà nghỉ, người dẫn đường, ban quản lý khu rừng. Nếu có và họ biết phải báo ai khi bạn không về, người tìm sẽ đến.
- Có ai đang bị thương, kiệt sức, là trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi không? Nếu có, đi tiếp có thể làm tình trạng xấu đi. Nhóm có người yếu nên ở lại gần nhau.
- Bạn có nhớ đường đã đi hoặc có một đường chặn chắc chắn không? Ví dụ biết chắc con đường đất chạy dọc phía tây, cách không quá một hai cây số.
- Còn bao nhiêu giờ trời sáng và thời tiết có ổn không? Còn ba bốn giờ nắng ráo khác hẳn với còn bốn mươi phút trước một cơn dông.
- Còn đủ nước, đồ ăn, đồ giữ ấm cho một đêm không? Nếu không và không ai biết bạn ở đây, tự đi ra trong khi còn sức có thể là lựa chọn hợp lý hơn.
Có điện thoại còn sóng thì gần như luôn gọi 112 trước khi đi tiếp hoặc ngay khi quyết ở yên, báo tình trạng và vị trí. Người trực sẽ cho bạn biết nên ở yên hay di chuyển tới đâu, vì họ thấy được bức tranh mà bạn không thấy.
So sánh ở yên và tự tìm đường ra
Bảng dưới đặt hai lựa chọn cạnh nhau theo những điều thực tế nhất. Đọc bảng kèm năm câu hỏi ở trên.
| Yếu tố | Ở yên chờ | Tự tìm đường ra |
|---|---|---|
| Hợp nhất khi | Có người biết lịch trình, có người yếu, trời sắp tối | Không ai biết bạn ở đây, còn sức và ánh sáng, có hướng ra chắc chắn |
| Rủi ro chính | Chờ lâu nếu không ai báo động; lạnh, đói qua đêm | Đi xa thêm khỏi vùng tìm, ngã, kiệt sức, gặp vực hoặc suối lớn |
| Việc phải làm | Chọn chỗ dễ thấy, phát tín hiệu theo giờ, giữ ấm, giữ pin | Để lại dấu tại chỗ cũ, đi một hướng cố định, đặt giờ dừng |
| Pin điện thoại | Để dành cho cuộc gọi, tin nhắn có toạ độ | Dùng tiết kiệm để kiểm tra vị trí theo mốc giờ |
| Khi đổi ý | Nếu sau giờ hẹn rất lâu không có dấu hiệu tìm kiếm và còn sức | Nếu hết giờ đặt trước mà chưa gặp đường chặn, quay lại chỗ đánh dấu |
Điểm chung của cả hai cột: quyết định phải có điều kiện để xét lại. "Ở yên tới sáng mai rồi tính lại" và "đi về phía tây tới năm giờ chiều, không gặp đường thì dựng chỗ nghỉ" đều là kế hoạch tốt. "Ở đây chờ" hay "đi xem sao" thì không.
Ba tình huống giả định, ba quyết định khác nhau
Gia đình chị Lan dã ngoại cùng con nhỏ. Chị Lan, chồng và hai con đi dạo một đường mòn đồi thông gần khu nghỉ, có báo với lễ tân. Bé út mỏi chân, cả nhà rẽ vào một lối nhỏ để tìm chỗ ngồi rồi không tìm lại được đường chính. Còn hai tiếng nắng, điện thoại có sóng yếu. Quyết định hợp lý: gọi lễ tân hoặc 112, ra chỗ trống gần nhất, ở yên, thổi còi theo giờ. Đi tiếp với trẻ nhỏ mệt là rủi ro không đáng.
Bác Tư đi bộ đường núi một mình. Bác Tư quen đi bộ, sáng sớm đi một vòng đồi gần nhà mà không dặn ai, rẽ nhầm vào lối của người đi rẫy. Mới chín giờ sáng, trời nắng, bác còn nước, nhớ rằng con đường nhựa chạy dọc chân đồi phía đông. Quyết định hợp lý: đánh dấu chỗ đứng, đi xuống theo hướng đông bằng hướng mặt trời buổi sáng, đặt giới hạn một tiếng; không gặp đường thì quay về chỗ đánh dấu và tìm cách liên lạc.
Nhóm bạn Minh gặp mưa. Nhóm năm người lạc lúc bốn giờ chiều, mưa bắt đầu nặng hạt, một bạn trẹo chân, người ở nhà biết lịch trình. Quyết định hợp lý: dừng hẳn, dựng chỗ trú dưới tấm bạt, mặc áo mưa, gọi 112 khi còn sóng và nhắn toạ độ cho người ở nhà, chuẩn bị qua đêm. Cố đi trong mưa với người bị thương là cách nhanh nhất làm mọi thứ xấu đi.
Ba nhóm, ba quyết định khác nhau, nhưng đều xuất phát từ việc trả lời năm câu hỏi chứ không phải từ cảm giác "chắc ra được".
Nếu đã quyết ở yên: biến chỗ đứng thành chỗ dễ tìm
Ở yên không phải là ngồi chờ thụ động. Những việc nên làm trong giờ đầu tiên sau khi quyết định:
- Chọn chỗ thoáng nhất trong phạm vi vài chục mét: bãi trống, mép rẫy, bờ suối rộng, mỏm đồi. Tán rừng dày che bạn khỏi mắt người nhìn từ xa.
- Treo vật sáng màu ở chỗ cao, trải áo mưa hoặc tấm bạt màu nổi trên mặt đất.
- Thổi còi ba tiếng mỗi lượt, cách nhau vài phút, rồi nghỉ để nghe. Đặt nhịp đều, ví dụ mỗi mười lăm phút một loạt, để không mất sức.
- Chuẩn bị chỗ ngồi, chỗ nằm cách đất, che mưa gió trước khi trời tối, đừng đợi tới lúc tối mới làm.
- Chia nước, đồ ăn; giữ điện thoại ở chế độ máy bay, mỗi giờ bật lên một lần để xem có sóng, có tin nhắn không.
- Nếu buộc phải rời chỗ một quãng ngắn để lấy nước, để lại mũi tên bằng cành cây chỉ hướng bạn đi và quay lại ngay.
Có người trong nhóm muốn đi tìm đường trong lúc chờ thì chỉ cho đi khi có còi, có giới hạn thời gian và không vượt khỏi tầm nghe. Nhiều cuộc tìm kiếm phải kéo dài chỉ vì một người tự ý đi "xem đường" rồi lạc tiếp.
Nếu đã quyết đi: đi sao cho vẫn tìm được
Tự đi ra cũng có cách làm để giảm rủi ro. Những điều nên giữ:
- Để lại dấu rõ ở chỗ cũ: mũi tên bằng cành cây hoặc đá chỉ hướng đi, ghi giờ đi vào tin nhắn gửi người ở nhà nếu có sóng.
- Chọn một hướng cố định theo la bàn hoặc mặt trời, hướng về một đường chặn lớn như con đường, dòng sông lớn, đường dây điện, chứ không đi lòng vòng tìm lối mòn.
- Đi trên sườn hoặc sống núi thoáng, tránh len vào khe hẹp, thác, đoạn đá dốc.
- Đánh dấu đường đi bằng dải vải buộc lỏng cách nhau trong tầm nhìn, để người tìm theo được và để bạn quay lại được.
- Đặt giờ dừng và giữ đúng. Còn khoảng một giờ trước khi tối thì dừng lại dựng chỗ nghỉ, dù cảm giác "sắp ra rồi".
Sai lầm lớn nhất khi đã quyết đi là đổi hướng liên tục theo từng tiếng động. Nếu hướng đã chọn có lý do, giữ nó tới giờ dừng; muốn đổi thì quay về chỗ đánh dấu và quyết lại từ đầu.
Những việc người lạc hay làm khiến đội tìm kiếm vất vả hơn
Đổi quyết định nhiều lần. Ở yên một tiếng, sốt ruột đi một tiếng, rồi lại dừng ở chỗ khác. Người tìm đến chỗ cũ chỉ thấy dấu vết mà không thấy người, còn vùng tìm thì đã rộng gấp mấy lần.
Trốn vào chỗ kín để tránh nắng mưa mà không để lại gì bên ngoài. Chui vào hốc đá hay bụi rậm giúp bạn đỡ lạnh, nhưng hãy treo một vật sáng màu ở chỗ thoáng ngay bên ngoài, và để còi sẵn trong tay.
Không trả lời vì ngại hoặc vì nghĩ người gọi là ai khác. Nghe tiếng gọi, tiếng còi, tiếng máy bay nhỏ hay ánh đèn thì cứ đáp lại bằng còi và đèn. Trả lời nhầm một người đi rẫy cũng không sao, người đó cũng có thể chỉ đường cho bạn.
Tắt hẳn điện thoại hoặc dùng hết pin vào việc khác. Chế độ máy bay và bật lên theo giờ là cách giữ pin tốt; tắt hẳn mà quên bật lên thì người nhà gọi mãi không được. Đừng dùng pin để chụp ảnh, nghe nhạc hay lướt mạng trong lúc chờ.
Đi theo tiếng động mà không báo lại. Nếu đã báo vị trí rồi đi chỗ khác, hãy nhắn hoặc gọi lại báo vị trí mới. Một tin nhắn ngắn có giờ và hướng đi tiết kiệm cho đội tìm kiếm hàng giờ.
Câu hỏi thường gặp
Bị lạc một mình không ai biết thì có nên ở yên không?
Nếu không ai biết bạn đi đâu, việc chờ có thể kéo dài rất lâu. Khi còn sức, còn ánh sáng và có một hướng ra đáng tin như con đường hay sông lớn, tự đi ra có cơ sở hơn. Vẫn phải để lại dấu và đặt giờ dừng.
Có nên tự đi ra khi đã gọi 112 được không?
Hãy làm theo hướng dẫn của người trực cứu nạn. Họ có thể bảo bạn ở yên để đội tìm đến, hoặc di chuyển tới một điểm dễ tiếp cận hơn. Tự ý đi sau khi đã báo vị trí làm đội tìm kiếm mất dấu bạn.
Ở yên chờ cứu thì nên chọn chỗ như thế nào?
Chọn chỗ thoáng, dễ thấy từ xa và từ trên cao, gần lối mòn hoặc mép rẫy nếu có, tránh lòng suối, chân vách đá và cây khô dễ đổ. Chỗ đó cần đủ phẳng để ngồi, nằm và che mưa gió qua đêm.
Bao lâu thì người ở nhà nên báo cứu nạn?
Nên thoả thuận trước một giờ báo động cụ thể, thường là vài giờ sau giờ hẹn về. Quá giờ đó mà không liên lạc được thì người ở nhà gọi 112 và báo chính quyền xã gần nơi đi, kèm lịch trình đã để lại.
Trẻ em bị lạc có nên tự đi tìm bố mẹ không?
Không. Trẻ nhỏ nên được dạy ở yên một chỗ, ôm một cái cây hoặc ngồi cạnh một tảng đá lớn, thổi còi và trả lời khi nghe gọi tên. Trẻ đi lung tung làm việc tìm kiếm khó hơn nhiều.
Đang ở yên mà nghe tiếng người gọi xa thì làm gì?
Thổi còi ba tiếng ngay và gọi to, rồi lắng nghe. Đừng chạy về phía tiếng gọi qua rừng rậm, vì âm thanh dội lại dễ đánh lừa hướng. Tiếp tục thổi còi theo nhịp để người tìm đi tới bạn.