Muốn tìm hướng nam bằng chòm Nam Thập Tự, bạn chờ lúc chòm sao hình chữ thập nhỏ này đứng thẳng ở bầu trời phía nam, rồi hạ thẳng từ ngôi sao ở chân thập tự xuống chân trời: điểm chạm là hướng nam, sai số vài độ. Ở Việt Nam, chòm này dễ thấy buổi tối từ khoảng tháng Ba đến tháng Sáu, rõ nhất ở Nam Bộ và Nam Trung Bộ, rất thấp ở miền Bắc.
Khó nhất của cách này không phải hạ đường thẳng mà là nhận đúng chòm. Trên trời phía nam có một hình chữ thập lớn hơn, mờ hơn, hay bị nhận nhầm. Phần dưới đi qua cách nhận Nam Thập Tự cùng hai ngôi sao sáng đi kèm, giờ nó đứng thẳng theo tháng, cách xoay xở khi nó còn nghiêng, và những chỗ người mới hay vấp.
Nam Thập Tự có thấy được ở Việt Nam không
Nam Thập Tự là chòm sao của bầu trời phương nam, nằm xa về phía cực nam của bầu trời. Người ở vùng ôn đới phía bắc không bao giờ thấy nó, nhưng Việt Nam ở gần xích đạo nên vẫn thấy, chỉ là thấp. Chòm sao càng lên cao khi bạn càng đi về phía nam.
Lúc đứng thẳng, ngôi sao ở chân thập tự cao chừng một nắm tay rưỡi trên chân trời ở vùng Cà Mau và Thành phố Hồ Chí Minh, khoảng một nắm tay ở Huế và Đà Nẵng, và chỉ còn nửa nắm tay ở Hà Nội. Ngôi sao ở đỉnh thập tự cao hơn chân khoảng sáu độ. Ở miền Bắc, bạn cần chân trời phía nam thật thoáng, như mặt biển hay đồng bằng rộng, cộng một đêm rất trong, mới thấy trọn chòm.
Vì thế cách dùng Nam Thập Tự hợp nhất với người ở và đi chơi ở phía nam từ miền Trung trở vào: các bãi biển, đảo, đồng bằng sông nước, cao nguyên trống. Nó đặc biệt có ích ở Nam Bộ, nơi sao Bắc Cực quá thấp và hay bị cây che; khi đó nhìn về phía nam lại thoáng hơn nhìn về phía bắc.
Nam Thập Tự thật và Thập Tự Giả
Thập Tự Giả là bốn ngôi sao thuộc hai chòm khác, xếp thành chữ thập to hơn, cũng ở phía nam. Nó lên cao trước Nam Thập Tự vài giờ, nên người ra ngoài lúc đầu tối hay gặp nó trước và nhận luôn. Bảng sau giúp phân biệt trong vài phút.
| Đặc điểm | Nam Thập Tự | Thập Tự Giả |
|---|---|---|
| Kích thước | Nhỏ, gọn, đỉnh tới chân chừng ba ngón tay khép | To hơn rõ, gần gấp rưỡi |
| Độ sáng các sao | Chân rất sáng, đỉnh hơi ngả cam, hai sao ngang sáng vừa | Bốn sao sáng khá đều nhau, không sao nào nổi trội |
| Sao thứ năm | Có một sao mờ lệch khỏi tâm, làm chữ thập trông hơi lệch | Thường không có |
| Hai sao đi kèm | Bên trái, khi nhìn về phía nam, có hai sao rất sáng đứng gần nhau | Không có cặp sao sáng nào đi kèm |
| Vệt tối bên cạnh | Trời tối hẳn thấy một mảng đen không sao sát chân thập tự, giữa dải Ngân Hà | Không có |
| Giờ lên cao nhất | Muộn hơn | Sớm hơn khoảng ba giờ |
Dấu hiệu chắc nhất là cặp sao sáng đi kèm. Thấy một chữ thập nhỏ có hai sao rất sáng đứng gần ở phía bên trái là gần như chắc chắn đúng chòm. Không thấy cặp sao đó thì chờ thêm một hai giờ, rất có thể thứ bạn đang nhìn là Thập Tự Giả.
Lấy hướng nam khi chòm sao đứng thẳng
Đây là cách đơn giản và đáng tin nhất ở Việt Nam, vì cực nam của bầu trời ở nước ta nằm dưới chân trời, không nhìn thấy được.
- Tìm Nam Thập Tự và cặp sao sáng đi kèm, xác nhận bằng bảng ở mục trên.
- Xác định trục dài của thập tự: từ ngôi sao ở đỉnh, hơi ngả cam, xuống ngôi sao sáng ở chân.
- Chờ lúc trục dài đứng thẳng như cây cột, chân ở dưới, đỉnh ở trên. Đó cũng là lúc chòm sao lên cao nhất trong đêm.
- Hạ thẳng từ ngôi sao chân xuống chân trời. Điểm chạm là hướng nam.
- Cắm cọc ngắm hoặc xếp hàng đá theo hướng đó, chọn thêm một mốc xa: mỏm đá, ngọn cây, mũi đất.
- Suy các hướng khác: quay lưng về nam là bắc, tay trái khi nhìn về nam là đông, tay phải là tây.
Giờ đứng thẳng xấp xỉ: quanh nửa đêm cuối tháng Ba, khoảng hai mươi hai giờ cuối tháng Tư, khoảng hai mươi giờ rưỡi cuối tháng Năm, và ngay sau hoàng hôn cuối tháng Sáu. Mỗi tháng sớm hơn chừng hai tiếng. Nếu không chắc đã đứng thẳng chưa, so trục thập tự với một cọc dựng đứng hoặc với sợi dây buộc hòn đá thả rơi.
Khi chòm sao còn nghiêng: hai cách xoay xở
Kéo trục dài gấp bốn lần rưỡi. Nối từ đỉnh xuống chân rồi kéo dài thêm khoảng bốn lần rưỡi chiều dài trục. Điểm cuối là cực nam của bầu trời, ở Việt Nam nằm dưới chân trời một góc bằng vĩ độ nơi đứng. Bạn phải hình dung phần đường chìm dưới đất, rồi lấy điểm chân trời nằm thẳng trên điểm cuối đó. Cách này dễ lệch năm đến mười độ, vì phần lớn đường kẻ nằm ở chỗ không nhìn thấy.
Dùng đường trung trực của cặp sao đi kèm. Nối hai sao sáng đi kèm, lấy trung điểm, kẻ đường vuông góc đi về phía thập tự. Đường này và trục dài kéo dài gặp nhau ở cực nam của bầu trời. Hai đường cắt nhau cho một điểm chắc hơn một đường đơn lẻ, nhưng vẫn là điểm dưới chân trời nên sai số còn khá.
Điểm chạm chân trời của trục không phải là hướng nam. Đây là lỗi hay gặp nhất khi chòm sao nghiêng: kéo trục chạm chân trời rồi coi đó là nam. Điểm chạm lệch về phía chòm sao đang đứng, có khi hai ba chục độ. Hướng nam nằm xa hơn theo đường kéo dài.
Lựa chọn khôn ngoan nhất thường là chờ. Nếu không vội, đánh dấu tạm, ngồi chờ tới giờ thập tự đứng thẳng trong bảng giờ, rồi chỉnh lại dấu. Một hai giờ chờ ở chỗ an toàn rẻ hơn nhiều so với đi lệch hướng cả buổi sáng.
Bài tập ở sân nhà trước chuyến đi biển
Người ở miền Nam có lợi thế lớn: có thể luyện ngay trên sân thượng hay bờ sông gần nhà. Bốn buổi dưới đây, mỗi buổi chừng nửa giờ, đủ để ra bãi biển hay đồng trống là tự tin.
- Buổi một, chỉ nhận chòm. Tối cuối tháng Ba hoặc tháng Tư, sau chín giờ, nhìn về phía nam, tìm cặp sao sáng đi kèm trước rồi mới tìm chữ thập nhỏ bên cạnh. Vẽ nhanh vào sổ vị trí so với một mái nhà hay ngọn cây.
- Buổi hai, tìm Thập Tự Giả. Ra sớm hơn, khoảng tám giờ, tìm chữ thập to ở bầu trời phía nam, so độ sáng bốn sao với chòm thật. Biết mặt kẻ giả là cách tốt nhất để không bị lừa.
- Buổi ba, chờ đứng thẳng. Tra bảng giờ, ra trước nửa giờ, dựng một cọc thẳng đứng hoặc treo dây dọi, chờ trục thập tự song song với cọc. Hạ thẳng xuống, đánh dấu, rồi kiểm bằng la bàn trong điện thoại.
- Buổi bốn, làm khi nghiêng. Ra sớm hơn giờ đứng thẳng hai tiếng, kéo trục bốn lần rưỡi, ước điểm dưới chân trời, đánh dấu. Ở lại tới giờ đứng thẳng và so hai dấu với nhau để thấy mình lệch bao nhiêu.
Sau buổi bốn, phần lớn người tập nhận ra sai số khi chòm sao nghiêng lớn hơn họ tưởng. Đó chính là điều cần học trước khi ra chỗ không có la bàn trong tay để kiểm.
Áp vào chuyến đi: gia đình chị Lan trên bãi biển phía nam
Gia đình chị Lan đi nghỉ cuối tháng Năm ở một bãi biển vắng phía nam miền Trung, ở nhà nghỉ cách bãi chừng nửa cây số. Hai đứa con tám và mười một tuổi muốn tập tìm hướng như trong sách. Chị chọn bãi cát trước nhà nghỉ, có đèn đường phía sau, nước đang ròng, và quy định không ai ra gần mép sóng.
Tám giờ tối, phía nam trên mặt biển có một chữ thập to, bốn sao đều nhau. Đứa lớn reo lên. Chị Lan bảo cả nhà tìm cặp sao sáng đi kèm, không thấy, và nhắc rằng chữ thập này có thể là Thập Tự Giả. Đến khoảng tám giờ rưỡi, khi mắt đã quen tối, cách chữ thập to một đoạn về bên trái, một chữ thập nhỏ hiện rõ với hai sao sáng đứng sát bên. Trục của nó gần như dựng đứng.
Chị cho hai con hạ thẳng từ ngôi sao chân xuống mặt biển, xếp bốn vỏ ốc thành hàng trên cát theo hướng đó, và chọn một mũi đá đen ở cuối bãi làm mốc. Sáng hôm sau cả nhà kiểm bằng la bàn: lệch khoảng ba độ. Đứa nhỏ ghi vào sổ của mình hai dòng: chữ thập to chưa chắc là thật, thấy hai sao sáng đi kèm mới tin.
Lỗi hay gặp và danh sách mang theo
Những lỗi dưới đây gặp nhiều nhất ở người lần đầu dùng Nam Thập Tự:
- Nhận Thập Tự Giả. Sửa: phải thấy cặp sao sáng đi kèm và chữ thập nhỏ, gọn.
- Lấy điểm trục chạm chân trời khi chòm sao nghiêng. Sửa: chờ đứng thẳng, hoặc kéo trục đủ bốn lần rưỡi rồi mới hạ.
- Tìm ở miền Bắc nơi chân trời phía nam bị núi che. Sửa: dùng sao Bắc Cực, ở miền Bắc nó cao và dễ hơn.
- Ra ngoài sai mùa. Từ tháng Tám đến tháng Một, buổi tối chòm này nằm dưới chân trời. Sửa: tra bảng giờ trước chuyến đi.
- Đứng sát mép nước tối. Sửa: quan sát từ chỗ cát khô, có người lớn đi kèm trẻ, biết giờ nước lên.
- Mang theo: đèn đỏ, áo gió, một cọc hoặc gậy, sợi dây có buộc hòn đá nhỏ làm dây dọi, la bàn để kiểm vào sáng hôm sau, sổ ghi giờ và hướng.
Đi biển, đảo hay đồng bằng xa nhà, vẫn để lại cho người thân nơi ở, lộ trình và giờ về. Khi có người gặp nạn trên bãi hay trên đường về, gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất trước khi tự xoay xở.
Câu hỏi thường gặp
Nam Thập Tự thấy rõ nhất vào tháng mấy ở Việt Nam?
Buổi tối từ khoảng tháng Ba đến tháng Sáu, đứng thẳng quanh nửa đêm cuối tháng Ba và khoảng tám giờ rưỡi tối cuối tháng Năm. Những tháng đầu năm nó vẫn hiện nhưng vào khuya và gần sáng.
Ở Hà Nội có thấy Nam Thập Tự không?
Có thể thấy nhưng rất thấp, ngôi sao chân chỉ cao chừng nửa nắm tay khi chòm sao đứng thẳng. Cần chân trời phía nam thật thoáng và đêm rất trong. Ở miền Bắc, tìm hướng bằng sao Bắc Cực dễ và chắc hơn nhiều.
Làm sao phân biệt Nam Thập Tự với Thập Tự Giả?
Nam Thập Tự nhỏ, gọn, có ngôi sao chân rất sáng và có hai sao rất sáng đứng gần ở phía bên trái khi nhìn về phía nam. Thập Tự Giả to hơn, bốn sao sáng đều, không có cặp sao đi kèm và lên cao sớm hơn vài giờ.
Hướng nam tìm từ Nam Thập Tự chính xác cỡ nào?
Khi chòm sao đứng thẳng và bạn hạ đường cẩn thận, sai số khoảng vài độ. Khi chòm sao nghiêng và phải kéo trục xuống dưới chân trời, sai số có thể năm đến mười độ. Nên kiểm lại bằng la bàn hoặc bóng nắng vào ban ngày.
Vì sao không dùng điểm trục chạm chân trời làm hướng nam?
Vì ở Việt Nam cực nam của bầu trời nằm dưới chân trời. Khi chòm sao nghiêng, trục kéo dài chạm chân trời ở một điểm còn lệch về phía chòm sao, có khi tới vài chục độ. Chỉ lúc chòm sao đứng thẳng, hai điểm này mới trùng nhau.
Trẻ em có học được cách này không?
Học được từ khoảng tám chín tuổi nếu có người lớn kèm, vì hình chữ thập dễ nhớ. Nên tập ở bãi biển hay sân thoáng gần chỗ ở, giữ trẻ xa mép nước và đường xe, và để trẻ tự tìm cặp sao đi kèm trước khi công nhận đúng chòm.